Pizza Fan και «Χωριάτικο»: Δεν μπορεί να πανηγυρίζει μια κυβέρνηση όταν το οργανωμένο έγκλημα δρα ανεξέλεγκτα
Αστυνομικές επιχειρήσεις που μετατρέπονται σε επικοινωνιακά γεγονότα, συλλήψεις που παρουσιάζονται ως θριαμβευτικές επιτυχίες και μία κυβέρνηση που διεκδικεί πρωταγωνιστικό ρόλο στη μάχη κατά του οργανωμένου εγκλήματος. Στο σκηνικό αυτό δεν λείπουν οι συνεχείς πανηγυρικές κυβερνητικές δηλώσεις, οι εντυπωσιακοί απολογισμοί και οι επίσημες εκδηλώσεις, με τους πολίτες να καλούνται να χειροκροτήσουν τα επιτεύγματα του κρατικού μηχανισμού.
Μόνο που υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια που δεν χωρά εύκολα στο σενάριο. Όταν η κυβέρνηση πανηγυρίζει επειδή ανακάλυψε πόσο βαθιά έχει απλωθεί το έγκλημα, δεν ξέρεις αν πρέπει να της δώσεις συγχαρητήρια ή να της ζητήσεις εξηγήσεις. Ιδίως όταν οι ίδιες οι διωκτικές αρχές διαπιστώνουν ότι ορισμένοι από τους μηχανισμούς που αποκαλύφθηκαν φέρονται να λειτουργούσαν επί 10 ολόκληρα χρόνια χωρίς να γίνουν αντιληπτοί από καμία αρμόδια υπηρεσία. Η πρόσφατη εκδήλωση στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, μόλις προχθές, για τη συμπλήρωση δύο ετών από τη δημιουργία της Διεύθυνσης Αντιμετώπισης Οργανωμένου Εγκλήματος, προσέφερε μια χαρακτηριστική εικόνα αυτής της αντίφασης. Παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κώστα Τασούλα, και του πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, προβλήθηκαν εντυπωσιακές οπτικοακουστικές παραγωγές, παρουσιάστηκαν οι επιχειρησιακές επιτυχίες της υπηρεσίας και απονεμήθηκαν τιμητικές διακρίσεις σε αστυνομικούς για το έργο τους. Ο κ. Μητσοτάκης αναφέρθηκε στις μεγάλες υποθέσεις των τελευταίων ημερών, μεταξύ των οποίων εκείνες της Pizza Fan και του «Χωριάτικου», ως χαρακτηριστικά παραδείγματα της αποφασιστικότητας του κράτους να αντιμετωπίσει τα «μεγάλα ψάρια» της παρανομίας.
Ασφαλώς, οι αστυνομικοί που εργάστηκαν επί μήνες για τη διαλεύκανση σύνθετων υποθέσεων αξίζουν την αναγνώριση της προσπάθειάς τους. Οι συλλήψεις, οι κατασχέσεις και η συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων αποτελούν ουσιαστικό αποτέλεσμα της δουλειάς τους. Δεν χωρά αμφιβολία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτές οι επιτυχίες αξιοποιούνται πολιτικά με τρόπο που αφήνει σε δεύτερο πλάνο όσα προηγήθηκαν των συλλήψεων. Γιατί οι συγκεκριμένες υποθέσεις, πέρα από την επιχειρησιακή ικανότητα των διωκτικών αρχών, αποκαλύπτουν και το μέγεθος της πρόκλησης που αντιμετώπιζαν επί χρόνια οι ελεγκτικοί μηχανισμοί χωρίς να αντεπεξέλθουν στο καθήκον τους, είτε γιατί αδυνατούσαν να το πράξουν είτε γιατί εσκεμμένα κάποια πρόσωπα έκαναν τα «στραβά μάτια».
Χαρακτηρίστηκαν «υποκριτές» όσοι αναρωτιούνται γιατί έρχονται τώρα τελευταία στο φως τόσες υποθέσεις διαφθοράς. Από την κυβέρνηση υποστηρίχθηκε ότι η πραγματική είδηση βρίσκεται στο γεγονός πως η παρανομία αποκαλύπτεται πλέον και διώκεται οργανωμένα. Αποδόθηκε μάλιστα αυτή η εξέλιξη στις θεσμικές παρεμβάσεις της κυβέρνησης, στη δημιουργία εξειδικευμένων υπηρεσιών, στην αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων και στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των διωκτικών αρχών.
Η κυβερνητική επιχειρηματολογία έχει μια πραγματική βάση. Η συγκρότηση της Διεύθυνσης Αντιμετώπισης Οργανωμένου Εγκλήματος και η ανάπτυξη νέων ερευνητικών δυνατοτήτων έχουν αποδώσει αποτελέσματα που καταγράφονται επισήμως. Σύμφωνα με τον απολογισμό της υπηρεσίας για τα δύο πρώτα χρόνια λειτουργίας της, έχουν διερευνηθεί 1.514 υποθέσεις, έχουν πραγματοποιηθεί 3.337 συλλήψεις και έχουν αποδομηθεί 262 εγκληματικές οργανώσεις. Πρόκειται για σημαντικά επιχειρησιακά μεγέθη, η αξιολόγηση των οποίων, ωστόσο, προϋποθέτει και εξέταση της αποτελεσματικότητας του κράτους στην πρόληψη των παρανομιών.
Διότι τι ακριβώς θεωρείται υποκριτικό στην απαίτηση να εξηγηθεί γιατί ορισμένα κυκλώματα φέρονται να δρούσαν από το 2016; Γιατί είναι παράλογο να αναρωτιέται ο φορολογούμενος πώς συσσωρεύθηκαν δεκάδες εκατομμύρια ευρώ σε απλήρωτους φόρους και ασφαλιστικές εισφορές, χωρίς να έχουν ανακοπεί νωρίτερα οι συγκεκριμένες πρακτικές; Και γιατί η αναγνώριση του έργου των αστυνομικών θα πρέπει να αποκλείει την αναζήτηση ευθυνών για όσα συνέβαιναν πριν από τις επιχειρήσεις εξάρθρωσης; Αντιθέτως, η ίδια η έκταση των αποκαλύψεων καθιστά αναγκαίο έναν πολύ αυστηρότερο απολογισμό.
Κάθε μεγάλη υπόθεση που εξιχνιάζεται δημιουργεί δύο παράλληλα ερωτήματα: πώς κατάφεραν οι Αρχές να την αποκαλύψουν και γιατί δεν είχε αποτραπεί νωρίτερα η διόγκωσή της. Η απάντηση στο πρώτο μπορεί να δικαιολογεί συγχαρητήρια. Η απάντηση στο δεύτερο ενδέχεται να αναδείξει σοβαρές θεσμικές αδυναμίες, υπηρεσιακές παραλείψεις ή ακόμη και περιπτώσεις διαφθοράς.
Τα εκατομμύρια που χάνονταν όσο το κράτος υποτίθεται ότι έλεγχε
Η υπόθεση της Pizza Fan αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Σύμφωνα με την ΕΛ.ΑΣ., από το 2016 φέρεται να λειτουργούσε σε καταστήματα του δικτύου ένας οργανωμένος μηχανισμός απόκρυψης εσόδων μέσω ειδικού λογισμικού παραγγελιοληψίας. Το σύστημα επέτρεπε την ολοκλήρωση συναλλαγών χωρίς την έκδοση των προβλεπόμενων αποδείξεων, ενώ οι πραγματικές εισπράξεις εξακολουθούσαν να καταγράφονται ηλεκτρονικά. Η αποκρυβείσα φορολογητέα ύλη εκτιμάται από τις αστυνομικές αρχές ότι υπερβαίνει τα 150 εκατομμύρια ευρώ, με την αντίστοιχη ζημία για το Δημόσιο να υπολογίζεται σε περισσότερα από 35 εκατομμύρια ευρώ.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή ως προς την πολυπλοκότητα των εταιρικών σχημάτων είναι η υπόθεση που συνδέεται με το «Χωριάτικο». Η ΕΛ.ΑΣ. ανακοίνωσε ότι η ερευνώμενη οργάνωση είχε δημιουργήσει δίκτυο 430 αλληλοσυνδεόμενων εταιρικών σχημάτων, από τα οποία τα 340 φέρονται να χρησιμοποιούνταν για τη συστηματική αποφυγή φορολογικών, ασφαλιστικών και άλλων οικονομικών υποχρεώσεων. Η διαπιστωθείσα από την αστυνομική έρευνα ζημία υπολογίζεται σε περίπου 77 εκατομμύρια ευρώ, ενώ οι καταγεγραμμένες απαιτητές οφειλές, με τις σχετικές επιβαρύνσεις, ξεπερνούν τα 95,5 εκατομμύρια. Και εδώ, η αφετηρία της φερόμενης παράνομης δραστηριότητας τοποθετείται τουλάχιστον στο 2016.
Οι δύο υποθέσεις είναι διακριτές και οι κατηγορίες μένει να κριθούν από τη Δικαιοσύνη. Όμως, η χρονική τους διάρκεια δημιουργεί ένα κοινό, εξαιρετικά σοβαρό ερώτημα για τον κρατικό μηχανισμό. Πώς μπορούσε ένα δίκτυο εκατοντάδων εταιρειών να συσσωρεύει τεράστιες οικονομικές υποχρεώσεις, να εμφανίζει διαρκείς αλλαγές εταιρικών σχημάτων και να συνεχίζει τη δραστηριότητά του; Πώς ήταν δυνατόν να λειτουργεί επί τόσα χρόνια ένα πληροφοριακό σύστημα που, σύμφωνα με τις αρχές, επέτρεπε τη συστηματική απόκρυψη συναλλαγών, χωρίς να έχει εντοπιστεί και αντιμετωπιστεί εγκαίρως η συγκεκριμένη πρακτική;
Το γεγονός ότι οι αρμόδιες αρχές αντιμετωπίζουν σήμερα τις υποθέσεις δεν απαλλάσσει τις υπηρεσίες που είχαν την ευθύνη των ελέγχων κατά την προηγούμενη δεκαετία από την υποχρέωση να εξηγήσουν τι είχαν διαπιστώσει και ποιες ενέργειες πραγματοποίησαν. Και βεβαίως, δεν μπορεί να παραβλεφθεί ότι η σημερινή κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας βρίσκεται αδιαλείπτως στην εξουσία από τον Ιούλιο του 2019, καλύπτοντας το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου κατά την οποία φέρονται να γίνονταν αυτές οι παράνομες δραστηριότητες.
Ποιοι γνώριζαν και ποιοι ενδεχομένως προσέφεραν προστασία;
Το ζήτημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο από τις πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί για ενδεχόμενες διασυνδέσεις των εμπλεκομένων με πρόσωπα των ελεγκτικών υπηρεσιών. Στην υπόθεση της Pizza Fan, καταγεγραμμένες συνομιλίες περιλαμβάνουν αναφορές σε προειδοποιήσεις για καταγγελίες και επικείμενους φορολογικούς ελέγχους. Μάλιστα, η Διεύθυνση Εσωτερικών Υποθέσεων της ΑΑΔΕ ζήτησε επισήμως στοιχεία από την Ελληνική Αστυνομία, προκειμένου να εξεταστεί το ενδεχόμενο εμπλοκής υπαλλήλων της σε διαρροή πληροφοριών ή παράνομες συναλλαγές.
Η συγκεκριμένη εξέλιξη αναδεικνύει μια ιδιαίτερα κρίσιμη πλευρά της υπόθεσης. Εάν αποδειχθεί ότι υπήρχαν δημόσιοι λειτουργοί που προειδοποιούσαν επιχειρηματίες για επικείμενους ελέγχους ή τους εξασφάλιζαν παράνομες διευκολύνσεις, θα πρέπει να διερευνηθεί ολόκληρη η διαδρομή αυτών των επαφών, καθώς και το ενδεχόμενο οικονομικών ανταλλαγμάτων. Μέχρι στιγμής δεν έχει τεκμηριωθεί η ύπαρξη οργανωμένου δικτύου προστασίας ή συμμετοχή υψηλόβαθμων κρατικών στελεχών. Η έρευνα, όμως, οφείλει να εξετάσει κάθε σχετική ένδειξη και να φτάσει σε οποιοδήποτε επίπεδο της διοικητικής ιεραρχίας προκύψουν αποδεικτικά στοιχεία.
Υπάρχει μάλιστα και μια άλλη ενδιαφέρουσα διάσταση. Η υπουργός Εργασίας, Νίκη Κεραμέως, ανέφερε στις 31 Οκτωβρίου ότι την προηγούμενη διετία είχαν πραγματοποιηθεί 165 έλεγχοι της Επιθεώρησης Εργασίας στο δίκτυο της Pizza Fan, με την επιβολή προστίμων που υπερέβαιναν τις 730.000 ευρώ. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι υπήρχε ελεγκτική δραστηριότητα, τουλάχιστον σε ζητήματα εργατικής νομοθεσίας. Εγείρει, όμως, το ερώτημα εάν τα ευρήματα και οι πληροφορίες των διαφορετικών ελεγκτικών υπηρεσιών αξιοποιούνταν συντονισμένα, ώστε να διαπιστώνονται εγκαίρως ενδείξεις ευρύτερων παραβάσεων.
Το χειροκρότημα τελειώνει, τα ερωτήματα παραμένουν
Το ζητούμενο, επομένως, δεν εξαντλείται στις εντυπωσιακές ανακοινώσεις, στις βραβεύσεις και στους αριθμούς των συλληφθέντων. Οι πολίτες έχουν δικαίωμα να μάθουν πόσοι έλεγχοι πραγματοποιήθηκαν στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις από το 2016, ποιες παραβάσεις είχαν καταγραφεί, ποιες υπηρεσίες είχαν ενημερωθεί και εάν υπήρξαν καταγγελίες που δεν διερευνήθηκαν επαρκώς. Έχουν επίσης δικαίωμα να γνωρίζουν εάν η δράση των συγκεκριμένων μηχανισμών διευκολύνθηκε από υπηρεσιακή ανεπάρκεια, αδικαιολόγητη αδράνεια ή σκόπιμες ενέργειες προσώπων που είχαν την ευθύνη να τους ελέγχουν.
Στην κυβερνητική σκηνή, οι προβολείς φωτίζουν τις επιτυχίες και τα χειροκροτήματα συνοδεύουν τις ανακοινώσεις. Το πραγματικό τεστ λογοδοσίας, όμως, θα γίνει όταν οι προβολείς στραφούν και προς όσους είχαν την ευθύνη των ελέγχων όλα τα προηγούμενα χρόνια. Εκεί θα φανεί κατά πόσον η Πολιτεία είναι διατεθειμένη να ερευνήσει με την ίδια αποφασιστικότητα και τις ενδεχόμενες ευθύνες στο εσωτερικό των μηχανισμών της. Και τότε, μπροστά σε μια υπόθεση που φέρεται να εξελισσόταν επί δέκα χρόνια, η πιο απλή ερώτηση θα παραμένει και η πιο δύσκολη: Ποιος θα εξηγήσει γιατί χρειάστηκε να χαθούν τόσα εκατομμύρια ευρώ μέχρι να πέσει η αυλαία;