Αμαρτωλή ή αγία; Η έκθεση που αποκαλύπτει την Μαρία Μαγδαληνή – Πώς η τέχνη έπλασε μια βιβλική μορφή που διχάζει μέχρι σήμερα

Την πολυσύνθετη ταυτότητα μιας βιβλικής μορφής εξερευνά η έκθεση «Μαρία Μαγδαληνή. Αμαρτία. Προσευχή. Αγάπη» στο Μουσείο Στέντελ της Φρανκφούρτης.

Λίγες βιβλικές μορφές έχουν γοητεύσει τόσο βαθιά τους ανθρώπους όσο η Μαρία η Μαγδαληνή. Σύμφωνα με την παράδοση, ήταν η πρώτη που είδε τον αναστημένο Χριστό και η πρώτη που μετέφερε την είδηση, γι’ αυτό και έμεινε γνωστή ως «απόστολος των αποστόλων». Επί αιώνες διατηρεί φανατικούς θαυμαστές τόσο σε θρησκευτικούς όσο και σε κοσμικούς κύκλους, παρότι η Βίβλος την αναφέρει σχετικά σπάνια. Το αποτέλεσμα είναι ότι η μυθολογία γύρω από το πρόσωπό της έχει επισκιάσει το ποια πραγματικά ήταν.

Με τον καιρό, το όνομά της έγινε ένα κράμα διαφορετικών βιβλικών χαρακτήρων και ιστορικών ιδεών, ορισμένες από τις οποίες ταυτίστηκαν μαζί της περισσότερο από τις ίδιες τις βιβλικές αφηγήσεις. Αυτή την πολυσύνθετη ταυτότητα εξερευνά η έκθεση «Μαρία Μαγδαληνή. Αμαρτία. Προσευχή. Αγάπη» στο Μουσείο Στέντελ της Φρανκφούρτης.

«Υπάρχουν τρεις Μαγδαληνές σε μία»

«Ουσιαστικά ανακαλύψαμε ότι υπάρχουν τρεις Μαγδαληνές σε μία», λέει ο ιστορικός τέχνης Μπάστιαν Εκλερσί, συνεπιμελητής της έκθεσης. «Η μία είναι η ανώνυμη αμαρτωλή, η άλλη η Μαρία της Βηθανίας και η τρίτη η βιβλική Μαρία Μαγδαληνή με την αυστηρή έννοια». Ο τίτλος, εξηγεί, αντιστοιχεί στις τρεις βασικές εικόνες της: η «Αμαρτία» στην αμαρτωλή και μετανοούσα, η «Προσευχή» στην αγία και μαθήτρια του Ιησού, η «Αγάπη» στις ποικίλες έννοιες αφοσίωσης και οικειότητας που της αποδόθηκαν.

Η διαδρομή ξεκινά με μια ξυλογραφία του Άλμπρεχτ Ντύρερ, γύρω στο 1504-05, όπου μια γυμνή Μαγδαληνή υψώνεται στον ουρανό από έξι αγγέλους. Η σκηνή αντλεί από τη «Χρυσή Θρυλολογία», κείμενο του 13ου αιώνα του Ιταλού αρχιεπισκόπου Ιάκωβου της Βοραγίνης, σύμφωνα με την οποία η Μαρία αποσύρθηκε στη νότια Γαλλία αναζητώντας μοναξιά. «Δεν υπήρχε τροφή στην έρημο, κι έτσι επτά φορές την ημέρα την ανέβαζαν οι άγγελοι στον ουρανό για να ακούει τη μουσική τους, και αυτή ήταν η τροφή της», εξηγεί ο Εκλερσί.

Σε έναν πίνακα του Τζοβάνι Τζιρόλαμο Σαβόλντο, το πρόσωπο δεν αναγνωρίζεται αμέσως. Το μικρό βάζο στη γωνία και το κόκκινο φόρεμα, χρώμα που συνδέεται με τον αισθησιασμό και τον κίνδυνο, κάτω από έναν ασημένιο σατέν μανδύα, βοήθησαν τους ειδικούς. «Κάποιοι υποστήριξαν ότι θα μπορούσε να είναι η Μητέρα του Χριστού, αλλά πιστεύω ότι είναι η Μαγδαληνή, επειδή υπάρχει το λευκό αλαβάστρινο δοχείο», λέει η Σιόμπαν Τζόλι, λέκτορας χριστιανικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, η οποία επιμελείται περιοδεύουσα έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου για τη Μαγδαληνή που θα εγκαινιαστεί το 2027. Κατά την ίδια, τα έργα αυτά μας λένε ελάχιστα για τη Μαγδαληνή ως πρόσωπο. «Μας λένε πολύ περισσότερα για το τι ήθελαν οι διάφοροι πολιτισμοί να είναι οι γυναίκες».

Η Λαβίνια Φοντάνα, μία από τις λίγες γυναίκες που τη ζωγράφισαν νωρίς, την αποδίδει το 1581 με το χαρακτηριστικό κόκκινο φόρεμα, τη στιγμή που μπερδεύει τον Ιησού με κηπουρό, ντυμένο εδώ σαν Ιταλό εργάτη του 16ου αιώνα. «Ενώ ίσως αναζητά κανείς ένα γυναικείο βλέμμα, δεν μπορέσαμε να το εντοπίσουμε», παρατηρεί ο Εκλερσί. Ο Σιμόν Βουέ, το 1621, τη βάζει σε μια σκηνή που δεν υπάρχει στη Βίβλο, μπροστά στον καθρέφτη, να δέχεται επίπληξη από την αδελφή της Μάρθα για τη ματαιοδοξία της. Είναι αυτό που η ιστορικός τέχνης Μαρίνα Γουόρνερ έχει ονομάσει «το μπέρδεμα των Μαριών», όπως θυμίζει η Τζόλι.

Η μετανοούσα Μαγδαληνή είναι από τα πιο δημοφιλή θέματα της τέχνης. «Έχει γίνει πρότυπο για τους μετανοούντες, άνδρες και γυναίκες», λέει ο Εκλερσί. Στον πίνακα του Γκουίντο Κανιάτσι, το σεξουαλικό υπόστρωμα είναι αναπόφευκτο. «Είναι πολύ συνηθισμένο να την περιγράφουν ως ιερόδουλη, ιδίως σε παλαιότερα κείμενα, χωρίς να υπάρχει πραγματική βάση στα βιβλικά κείμενα», σημειώνει η Τζόλι. «Για τους καλλιτέχνες ήταν ευκαιρία να γίνουν λίγο τολμηροί με μια ιερή εικόνα». Αντίθετα, ο Ζορζ ντε λα Τουρ δίνει μια «εσωτερική Μαγδαληνή», με καθρέφτες και κεριά, σύμβολα χρόνου, θνητότητας και αυτοστοχασμού. Ο Ελβετός Άρνολντ Μπέκλιν, το 1867, τη ζωγραφίζει να θρηνεί με ορμή πάνω από το άψυχο σώμα του Ιησού, σχεδόν στη θέση της Παναγίας, ενώ ο Μαξ Μπέκμαν, το 1917, προσφέρει μια πιο επιεική ανάγνωση της μοιχαλίδας που γλιτώνει από τον λιθοβολισμό.

Στο σύγχρονο τμήμα, η Νοτιοαφρικανή Μάρλεν Ντούμας ζωγραφίζει τη Ναόμι Κάμπελ ως Μαγδαληνή το 1996, ένα έργο που, κατά την Τζόλι, μιλά για τη φήμη αλλά και για το πώς φυλετικοποιούμε την ομορφιά, αφού η Δύση την απεικόνιζε σχεδόν πάντα νέα και λευκή. «Οι άνθρωποι έχουν μια παρασοσιακή σχέση με τη Μαρία Μαγδαληνή», λέει. Η διαδρομή κλείνει με τη Nieves González και το έργο του 2025 «La sfida», όπου η Μαγδαληνή κρατά τα καστανόξανθα μαλλιά, τα κόκκινα ρούχα και το κρανίο, αλλά φορά ένα φαρδύ φουσκωτό μπουφάν και κοιτάζει τον θεατή χωρίς ίχνος απολογίας. «Σχεδόν νιώθεις ότι σε ρωτάει: τι θέλεις να πεις για μένα;», λέει η Τζόλι. Η έκθεση διαρκεί έως τις 17 Ιανουαρίου 2027.