Από την αστική αυτοπεποίθηση του Ζαππείου στις νταλίκες του Ρέντη, η Art Athina έχασε τη βολή της και ξαναβρήκε το νεύρο της. Περπατήσαμε την καλύτερη διοργάνωσή της εδώ και χρόνια, εκεί όπου η τέχνη ξανασυστήνεται μαζί με τον κόσμο που την περιβάλλει.
Από τα πρώτα βήματα μέσα στο Onassis Ready, όπου στεγάζεται, από φέτος, η Art Athina, αντιλαμβάνεσαι ότι κάτι έχει αλλάξει στην ενέργεια, στο εκτόπισμα της ιστορικής ελληνικής φουάρ. Στην έξοδο, η αίσθηση αυτή έχει πλέον αποκτήσει σώμα και έχει δικαιωθεί σε μεγάλο βαθμό.
Πριν φτάσουμε όμως εκεί, στην προσωπική εκτίμηση, μια φράση του γενικού διευθυντή της Art Athina, Αντώνη Κούρκουλου, συμπυκνώνει τη βαθύτερη μετακίνηση που πραγματοποίησε η φουάρ αφήνοντας πίσω της το Ζάππειο της αστικής δόξας, για να βρεθεί στα σπλάχνα της πόλης, στην περιοχή του Ρέντη, όπου βιομηχανικές χρήσεις και κατοικίες συνυπάρχουν.
Ένα πρωί, οι υπεύθυνοι της φουάρ ενημερώθηκαν ότι δεν θα μπορούν πλέον να χρησιμοποιήσουν το Ζάππειο, λόγω των εργασιών που γίνονται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την Ελλάδα.
«Ξεβολευτήκαμε, λοιπόν, και ήρθαμε σε μια καινούργια γειτονιά, την οποία περπατήσαμε πάρα πολλές φορές. Ειδικά εγώ, ακόμη και από το Ζάππειο, ήρθα με τα πόδια. Είναι μια πολύ ωραία διαδρομή: περνάς από το ιστορικό κέντρο, από τα αρχαία, από την ομορφιά της Αθήνας και, σιγά σιγά, παρότι απέχουμε μόνο πέντε χιλιόμετρα, βγαίνεις σε έναν τελείως διαφορετικό κόσμο. Με νταλίκες, χωρίς πεζοδρόμια. Αυτό, όμως, μας δημιούργησε προκλήσεις, χαρά και περιέργεια να γνωρίσουμε τη γειτονιά, να μιλήσουμε με την Καλών Τεχνών, να δουλέψει ένα ολόκληρο εργαστήριο με μια ολόκληρη γειτονιά, να κάνουν πράγματα μαζί και να εμπλέξουν τους ίδιους τους κατοίκους».
Η μετακίνηση σωματοποιήθηκε κυριολεκτικά από τον Αντώνη Κούρκουλο, και η περιγραφή του φέρει μέσα της πολλά από τα χαρακτηριστικά αυτής της νέας συνθήκης για τη φουάρ. Μέσα στο βιομηχανικό κτίριο, ανάμεσα στα έργα, η σκέψη πηγαίνει αναπόφευκτα στα στούντιο, στα υλικά και στα χέρια που τα δούλεψαν. Ο μόχθος των καλλιτεχνών γίνεται πιο αισθητός, καθώς παρακολουθείς τις συναλλαγές και το πανηγύρι της κοινωνικής συνάθροισης που χαρακτηρίζουν μια φουάρ.
Οι Καρυάτιδες σχολάνε, η πόλη συνεχίζει
Στο περίπτερο της Sealed Earth, η τεράστια επιτοίχια σύνθεση της Capucine Pageron, με δεκάδες σκηνές της πόλης, σε κάνει να αντιλαμβάνεσαι τον μόχθο, τον χρόνο, την επιμονή στη λεπτομέρεια. Το βλέμμα περιπλανιέται στα μικρά επεισόδια που πυκνώνουν πάνω στους τοίχους, περνά στα πορσελάνινα αγγεία και στα μικρά αντικείμενα, επιστρέφει για να ανακαλύψει κάτι που του ξέφυγε. Το μπλε του κοβαλτίου συνδέει αυτόν τον ολόκληρο κόσμο, μέσα στον οποίο οι Καρυάτιδες κάνουν ένα διάλειμμα: πίνουν freddo espresso, κάθονται σε παγκάκια, παίρνουν μια ανάσα από το βάρος που στηρίζουν επί αιώνες.
Η Λουκία Θωμοπούλου μού περιγράφει πώς η Γαλλίδα κεραμίστρια, εικονογράφος και φωτογράφος, που φιλοξενήθηκε το καλοκαίρι από την γκαλερί στο Κουκάκι, παρατηρούσε στους περιπάτους της τα καταστήματα με τα τουριστικά σουβενίρ, τους περαστικούς με τον καφέ στο χέρι, τα κλιματιστικά στις πολυκατοικίες και τα νερά που στάζουν στον δρόμο.
Στην ενότητα του Project Spaces (σε επιμέλεια Πάνου Γιαννικόπουλου και Μαρίλης Κωνσταντινοπούλου της ARTWORKS), παρατηρώ μία σειρά έργων της Στέλλας Χριστοφή φτιαγμένα από αλάτι, με μοτίβα που ύφαιναν στην Κρήτη και στις Κυκλάδες. Η Αssociation of Art Friends – Session που εδρεύει στην Κόρινθο παρουσιάζει τα έργα, με την διευθύντριά της Ζωή Πυρίνη να περιγράφει πως η Χριστοφή μετέφερε στο αλάτι σύμβολα που προσφέρουν προστασία. Ο ρόμβος με τη βούλα στο κέντρο, η μήτρα που περιβάλλει το έμβρυο, το αλάτι στην είσοδο του σπιτιού για να διώχνει το κακό. Η κατασκευή κουβαλά έτσι και την έρευνα που προηγήθηκε, την παρατήρηση, την αναζήτηση των συμβόλων, τη δοκιμή της μεταφοράς τους σε ένα διαφορετικό υλικό.
«Η οικειότητα, η άμεση επικοινωνία και η δυνατότητα ουσιαστικής συνάντησης ανάμεσα στους καλλιτέχνες, τις γκαλερί και το φιλότεχνο κοινό αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της έκθεσης», έλεγε νωρίτερα, στη συνέντευξη Τύπου η Γιάννα Γραμματοπούλου, πρόεδρος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Αιθουσών Τέχνης, που διοργανώνει την Art Athina από το 1993. Περπατώντας μαζί της μου μιλά με ενθουσιασμό για την έρευνα που έκανε στην συγκλονιστική ιστορία της περιοχής. Περιγράφει πως ήταν αγροτική περιοχή με αγροτεμάχια και εκκλησίες ενώ στη συνέχεια με την έλευση των προσφύγων άρχισε η βιοτεχνική και βιομηχανική χρήση.
Το 1994 και τα πέντε εκατοστά που έλειπαν
Η επίγνωση της ιστορίας και το συνεχές σκύψιμο σε αυτήν είναι διαρκής. Έτσι, οι Akwa Ibom, Μελάς Μαρτίνος και Radio Athènes παρουσιάζουν από κοινού το «One Man Show» του Χρήστου Τζίβελου, ανασυστήνοντας την εγκατάσταση φωτεινών έργων που είχε σχεδιάσει για την Art Athina του 1994, μόλις στη δεύτερη χρονιά της φουάρ. Τριάντα δύο χρόνια αργότερα, η επιστροφή της συνδέει τη νέα έδρα με την ιστορία της διοργάνωσης και μας ξαναφέρνει μπροστά σε έναν καλλιτέχνη που έκανε το φως πρώτη ύλη της γλυπτικής του.
Ο Τζίβελος, που έζησε ανάμεσα στην Αθήνα και στο Παρίσι και πέθανε το 1995, σε ηλικία 46 ετών, συνδύαζε στη δουλειά του την έρευνα γύρω από την αλχημεία και την επιστήμη με την αρχιτεκτονική και τη σκηνογραφία. Οι εγκαταστάσεις του εξαρτώνταν από τον χώρο, τις αποστάσεις και τις συνθήκες θέασής τους, αφήνοντας πίσω σχέδια, φωτογραφίες και σημειώσεις για έργα συχνά εφήμερα. Το πόσο απαιτητική είναι μια τέτοια επιστροφή φάνηκε και στο στήσιμο της φετινής παρουσίασης. Ένας τοίχος είχε τοποθετηθεί πέντε εκατοστά πιο μέσα και η εγκατάσταση δεν χωρούσε όπως έπρεπε. Την παραμονή των εγκαινίων, όπως μας αφηγήθηκε ο Αντώνης Κούρκουλος, γκρεμίστηκε και ξαναχτίστηκε.
Ελάχιστες είναι οι γκαλερί που αποφάσισαν να δείξουν έναν καλλιτέχνη, αν και προφανώς η παρουσίαση περισσότερων καλλιτεχνών είναι πιο αποδοτική σε μία φουάρ. Στην ενότητα Design, η Stefanidou Tsoukala Gallery παρουσιάζει την έκθεση ΦΥΣΙΣ | PHYSIS της εικαστικού Μαρίτσας Τραυλού, μια ενότητα γλυπτικών έργων από πορσελάνη που διερευνά τη σχέση ανάμεσα στη φύση, την ύλη και τον χρόν. Στο κέντρο βρίσκεται το μνημειακό «Aeiphyés» του 2026, ένα δέντρο από πορσελάνη που φτάνει τα δύο μέτρα σε μήκος. Η Τραυλού χρωματίζει ολόκληρη τη μάζα της πορσελάνης, με το τελικό αποτέλεσμα να αποκαλύπτεται μετά το ψήσιμο στους 1.280 βαθμούς και την αργή ψύξη. Πίσω από το χρώμα βρίσκονται οι δοκιμές, το ζύγισμα των χρωστικών, η πρόβλεψη της συμπεριφοράς τους στη θερμοκρασία, αλλά και η αναμονή μέχρι να ανοίξει ο κλίβανος. Μια δουλειά δεκαετιών πάνω σε ένα υλικό που εξακολουθεί να επιφυλάσσει εκπλήξεις.
Γύρω από το έργο μια σειρά από φωτιστικά φτιαγμένα από πορσελάνη. Η Λώρα Τσουκαλά, διευθύντρια της γκαλερί, μού εξηγεί ότι το χρώμα ενσωματώνεται στη μάζα της πορσελάνης και ψήνεται μαζί της, δημιουργώντας τα σχέδια που βλέπουμε στην επιφάνεια. Κανένα έργο δεν είναι ίδιο με το άλλο. Στα φωτιστικά, το σώμα είναι κοίλο, με ανοίγματα σε επιλεγμένα σημεία, ώστε το φως να βγαίνει από μέσα και να προσθέτει τις δικές του διαβαθμίσεις στο χρώμα.
Η Αrt Athina λύνει την αμηχανία όσων πλησιάζουν την τέχνη
Η Art Athina βοηθά να λυθεί και η αμηχανία με την οποία αρκετοί πλησιάζουν την τέχνη, τόνισε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, μιλώντας στη συνέντευξη Τύπου για ανθρώπους που αναρωτιούνται αν μπορούν να μπουν σε μια γκαλερί χωρίς να αγοράσουν κάτι. Η σχέση της Αφροδίτης Παναγιωτάκου με την Art Athina πηγαίνει χρόνια πίσω.
Η Γιάννα Γραμματοπούλου θυμήθηκε τις επισκέψεις της στις γκαλερί, τις συζητήσεις τους, πολύ πριν βρεθούν να υποδέχονται μαζί τη φουάρ στο Onassis Ready. «Βρίσκομαι σε αυτή την ευχάριστη θέση να καλωσορίζω και να με καλωσορίζουν ταυτοχρόνως σε αυτό το κτίριο, που είναι κι αυτό σπίτι μας», είπε η καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση.
«Κάποιος μπαίνει και μπορεί να ρωτήσει πόσο κάνει ένα έργο τέχνης. Και μπορεί να ακούσει κάτι που να του φανεί υπερβολικό ή κάτι που να του φανεί προσιτό. Θεωρώ, λοιπόν, ότι αυτός ο συνδυασμός τέχνης που έχει οικονομικό αντίτιμο -και η Art Athina έχει αυτόν τον πολύ καθαρό χαρακτήρα- βοηθάει το κοινό να αντιλαμβάνεται κιόλας ότι οι καλλιτέχνες κάνουν μια δουλειά, το αποτέλεσμα της οποίας πωλείται, αξιολογείται».
Στο πλαίσιο της Art Athina δημιουργήθηκε σε επιμέλεια του Σταύρου Καρέλη το Onassis Lounge όπου ένας μαύρος κυκλικός καναπές του Yohji Yamamoto, που παρουσιάζεται για πρώτη φορά, συνυπάρχει με έργα της Συλλογής του Ιδρύματος Ωνάση, ανάμεσά τους ένας Χαλεπάς, και με δίσκους των 70s και mυσικά memorabilia από τη Συλλογή του Γιάννη Πετρίδη. Στο Onassis Lounge θα διατίθεται επίσης ειδικό merch της Στέγης, σχεδιασμένο για τη διοργάνωση και εμπνευσμένο από το έργο “Heartbeat / Breathing” του Tim Etchells, που βρίσκεται στην πρόσοψη του Onassis Ready.
Παράσημα, πτυχώσεις και άλλες ιστορίες της ύλης
Στην CITRONNE Gallery, τα «Παράσημα» του Γιώργου Λάππα είναι ένα έργο που ήδη έχει προκαλέσει τεράστιο ενδιαφέρον και συζητήσεις. Δημιουργημένα το 2010–2011, από φωτογραφική μεμβράνη Duratrans, πλέξιγκλας, τυπώματα, μέταλλο και λυχνίες, μεταφέρουν τα σύμβολα τιμής και διάκρισης σε μια παράξενη φωτεινή γλυπτική. Ο εσωτερικός φωτισμός κάνει την ύλη να μοιάζει ότι υποχωρεί μπροστά στην εικόνα, ενώ η μεγέθυνση προσδίδει στα παράσημα μια σχεδόν μνημειακή παρουσία. Η αναγνώριση, η ιεραρχία και η εξουσία αποκτούν έτσι μια διαφορετική όψη. Πρόκειται για σπάνια έργα της τελευταίας περιόδου του Λάππα, που παρουσιάστηκαν στην έκθεση «Happy Birthday» του ΔΕΣΤΕ στο Μουσείο Μπενάκη το 2016 και στα «Maqams of Blood and Maqams of Milk» στο Αλατζά Ιμαρέτ της Θεσσαλονίκης το 2017.
Στην The Breeder, η πτυχωτή επιφάνεια βινυλίου του Κώστα Πανιάρα κρατά το βλέμμα με την πλαστικότητά της. Σε αυτές τις ιστορικές δουλειές του, το βινύλιο παίρνει τη θέση της μπογιάς, το χρώμα αποκτά όγκο και οι πτυχώσεις δημιουργούν διαδοχικές εσοχές φωτός και σκιάς. Η ζωγραφική προχωρά προς τη γλυπτική, με μια επιφάνεια που σου γεννά την επιθυμία να την αγγίξεις. Απέναντι ένας καθρέπτης-γλυπτό της Μαργαρίτας Μυρογιάννη απορροφά την ενέργεια του Πανιάρα και γίνεται χώρος συνάντησης για selfies. Η Μαρία Ιωάννου, δίπλα, πλησιάζει το γυναικείο σώμα μέσα από αποσπάσματά του, με τη χαρακτηριστική ζωγραφική της χειρονομία. Μια επέλαση μπλε σημειωμάτων που υποτάσσονται στην λέξη First καλύπτει τον τοίχο, έργο της Όλγας Μηλιαρέση-Φωκά -από το First Unicorn ως το First Fuck Off.
Στη Sylvia Kouvali, το εκπληκτικό γλυπτό του Θανάση Τότσικα με τίτλο «For the love of Troy» γίνεται μαγνήτης μέσα στην πολυχρωμία της, ενώ τα έργα της Κούλας Σαββίδου προσελκύουν με τις ασυνήθιστες συναντήσεις των υλικών τους: γραφίτης, δέρμα φιδιού, γούνα. Η πυκνότητα και η απαλότητα της γούνας, η λεπτομερής επιφάνεια του δέρματος, η μεταλλική χροιά του γραφίτη φέρνουν τη σκέψη κοντά στην αφή. Η ιστορία που συνοδεύει το δέρμα προσθέτει μια προσωπική αφετηρία: της το είχαν χαρίσει, δεν ήθελε να το φορέσει και το έκανε έργο τέχνης. Ένα υλικό αλλάζει χρήση, διατηρώντας μέσα στη νέα του μορφή την προηγούμενη ζωή του.
Η Πέγκυ Κλιάφα κατασκευάζει τη δική της κουβέρτα από όσα απομένουν μετά την κατανάλωση φαρμάκων στην γκαλερί Ζουμπουλάκη. Το «Blanket of Relief» του 2026, περίπου 3,44 επί 2,15 μέτρα, είναι ένα μεγάλο patchwork από άδειες αλουμινένιες καρτέλες χαπιών, συνδεδεμένες με λεπτό σύρμα και πετονιά. Η επίμονη συναρμολόγηση των μικρών συσκευασιών δημιουργεί ένα αντικείμενο που συνδέουμε με τη ζεστασιά και τη φροντίδα, χρησιμοποιώντας τα ίχνη μιας άλλης αναζήτησης ανακούφισης.
Στην a.antonopoulou.art, το «Periodic Table» του Ευριπίδη Παπαδοπετράκη σε κρατά μπροστά σε ένα διαφορετικό σύστημα λεπτομερειών. Η σύνθεση του 2025, διαστάσεων 3,55 επί 2,55 μέτρα, περιλαμβάνει 146 έγχρωμες οξυγραφίες και τυπογραφικά κλισέ. Η γνώριμη διάταξη του περιοδικού πίνακα στεγάζει μορφές από τη φύση και τον ανθρώπινο πολιτισμό, οργανωμένες μέσα από ομοιότητες και συγγένειες.
Για τρίτη χρονιά επιστρέφει η ενότητα Design σε επιμέλεια των Τίνα Δασκαλαντωνάκη και Μάνθου Καλούμενου επιβεβαιώνοντας τη δυναμική της – άλλωστε τις δυο προηγούμενες χρονιάς ήταν αδιαμφισβήτητα η πιο δυναμική ενότητα της φουάρ. Σύγχρονες και vintage δημιουργίες, αναδεικνύοντας τη σχέση σχεδιασμού, χειροτεχνίας και εικαστικής έρευνας. Οι ANTIQUA, Bombyx, MARE STUDIO, SeriEYE, SOUTZOGLOU CARPETS, Stefanidou Tsoukala Gallery και Taxidi Tinos συγκροτούν μια ενότητα στην οποία η υφή, η κατασκευή και η χρήση των υλικών αποκτούν ιδιαίτερο βάρος.
Στα χαλιά της SOUTZOGLOU CARPETS, αυτή η σχέση περνά μέσα από την ύφανση. Η μεταφορά μιας εικόνας στην υφαντή επιφάνεια απαιτεί αποφάσεις για την απόδοση του χρώματος, την πυκνότητα και την υφή της, προσθέτοντας στην αρχική σύλληψη τη γνώση των ανθρώπων που την κατασκευάζουν.
Προορισμός, Στρατή Τσίρκα
Φεύγοντας, η αρχική αίσθηση έχει γίνει πεποίθηση: αυτή είναι η καλύτερη Art Athina εδώ και πολλά χρόνια. Η αναγκαστική μετακόμιση φαίνεται πως διέκοψε έναν αυτοματισμό, υποχρεώνοντας τη διοργάνωση και τους εκθέτες να αναρωτηθούν ξανά τι φέρνουν, πώς το παρουσιάζουν, σε ποιους απευθύνονται. Διακρίνεις μεγαλύτερη φροντίδα στην επιλογή των έργων, περισσότερη σκέψη στο στήσιμο, μια διάθεση να δοκιμαστούν δυνατότητες που η ασφάλεια της επανάληψης είχε αφήσει ανενεργές.
Σε μια πόλη όπου ο πολιτισμός συχνά ακολουθεί τις ίδιες διαδρομές και αναγνωρίζει τα ίδια πρόσωπα, έχει σημασία να αλλάζει και η γεωγραφία της συνάντησης. Η απόσταση από το Ζάππειο ως τον Ρέντη μετριέται και με όσα συνήθως αφήνουμε έξω από την εικόνα της Αθήνας που προβάλλουμε: την εργασία, τις αποθήκες, τα φορτηγά, τις κατοικίες ανάμεσα στις βιομηχανικές χρήσεις. Η παρουσία μιας φουάρ εδώ θέτει και το ερώτημα ποιοι θα περάσουν τελικά την πόρτα της, πόσο θα διαρκέσει η επικοινωνία με τη γειτονιά όταν αποσυναρμολογηθούν τα περίπτερα. Οι προσκλήσεις προς τους κατοίκους και οι κοινές δράσεις δίνουν μια πρώτη, συγκεκριμένη απάντηση, που μένει να αποκτήσει συνέχεια.
Το «ξεβόλεμα» του Κούρκουλου αποδεικνύεται έτσι η πιο εύστοχη περιγραφή της φετινής διοργάνωσης. Μέσα από αυτό, η Art Athina μοιάζει να ξαναβρίσκει λόγους να είναι παρούσα, πέρα από την ετήσια επανένωση του κόσμου της τέχνης. Γίνεται μια σύγχρονη φουάρ που μπορεί να χωρέσει την αγορά και τη χειρονομία του δημιουργού, την ιστορική μνήμη και το πείραμα, αφήνοντας χώρο για τον επισκέπτη που ακόμη δεν γνωρίζει τι να ρωτήσει. Εκεί βρίσκεται ίσως το ουσιαστικότερο κέρδος της νέας της ταυτότητας: στην περιέργεια που γεννά, μέσα και έξω από τον κύκλο όσων θεωρούμε την τέχνη αυτονόητο μέρος της ζωής μας.
INFO — Art Athina 2026
Πού: Onassis Ready, Στρατή Τσίρκα 2, Άγιος Ιωάννης Ρέντης
Πότε: Έως τη Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026
Ωράριο: Καθημερινά 12.00–21.00
Εισιτήρια: 10 ευρώ, μειωμένο 8 ευρώ. Δωρεάν είσοδος για παιδιά έως 18 ετών, ΑμεΑ, φοιτητές Καλών Τεχνών και δικαιούχους επαγγελματικών φορέων, με τα αντίστοιχα αποδεικτικά
Πρόσβαση: Δωρεάν shuttle bus από και προς τον σταθμό μετρό Συγγρού–Φιξ, με αναχωρήσεις ανά 20 λεπτά. Εξυπηρέτηση και με το λεωφορείο 838, στάσεις «2η Αγίας Άννης» και «Σχολείο 3ης Αγίας Άννης»
Πληροφορίες και εισιτήρια: art-athina.gr
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, στο iefimerida