Alan Touring: Έσπασε ναζιστικούς κώδικες, προέβλεψε την AI, καταδικάστηκε για σχέση με άνδρα -Η ζωή του στο «ORACLE» στη Στέγη

Η Βρετανία χρησιμοποίησε την ιδιοφυΐα του Τούρινγκ για να κερδίσει τον πόλεμο και λίγα χρόνια αργότερα τον καταδίκασε για τη σχέση του με έναν άνδρα. Ο άνθρωπος που έθεσε πρώτος το ερώτημα αν οι μηχανές μπορούν να σκεφτούν, βρίσκεται στο κέντρο της παράστασης του Łukasz Twarkowski στη Στέγη

Τον Οκτώβριο, όταν ο ιδιοφυής σκηνοθέτης Łukasz Twarkowski επιστρέψει στη Στέγη με το «ORACLE», με ένα πυρετώδες σκηνικό σύμπαν από τεχνητή νοημοσύνη, κάμερες θερμικής και υπέρυθρης απεικόνισης, live cinema, μουσική, επιτήρηση και πραγματικές ιστορίες, στην καρδιά αυτού του μέλλοντος θα βρίσκεται ένας άνδρας που γεννήθηκε το 1912.

Ο Alan Turing δεν πρόλαβε το Διαδίκτυο, τα smartphones, τα social media, τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα ή τις μηχανές που συνομιλούν μαζί μας. Πρόλαβε όμως να διατυπώσει μερικές από τις ερωτήσεις που σήμερα μας καταδιώκουν. Έτσι ο Twarkowski, ένας σκηνοθέτης οριακά εμμονικός με την τεχνολογία, την εικόνα, την πραγματικότητα και τις νέες μορφές εξουσίας, επέλεξε να βρίσκεται στο κέντρο της παράστασής του «ORACLE», μιας τριλογίας.

Μόνο που πριν γίνει ο πατέρας της επιστήμης των υπολογιστών, ο πρόδρομος της τεχνητής νοημοσύνης, ο άνθρωπος της Enigma, το πρόσωπο στο βρετανικό χαρτονόμισμα των 50 λιρών και τελικά ένα είδος κοσμικού αγίου της ψηφιακής εποχής, ο Turing υπήρξε ένας πολύ πιο αλλόκοτος και ζωντανός άνθρωπος από όσο επιτρέπει να φανεί το μνημείο που κατασκευάσαμε εκ των υστέρων γύρω του.

Ο Turing έφτασε στο Bletchley Park όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και μπήκε σε έναν παράξενο, απολύτως μυστικό κόσμο που έμελλε να γίνει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα πληροφοριών των Συμμάχων. Σε αυτό το αγγλικό κτήμα, περίπου 80 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Λονδίνου, η βρετανική κυβέρνηση είχε συγκεντρώσει μαθηματικούς, κρυπταναλυτές, γλωσσολόγους, σκακιστές, ειδικούς στους γρίφους και χιλιάδες ακόμη εργαζομένους με μία αποστολή: να υποκλέπτουν και να αποκρυπτογραφούν τις μυστικές επικοινωνίες των δυνάμεων του Άξονα.

Πίσω από τη βικτωριανή έπαυλη του κτήματος είχαν στηθεί μια σειρά από πρόχειρα ξύλινα κτίρια, τα περίφημα αριθμημένα «Huts», καθένα από τα οποία στέγαζε διαφορετικές ομάδες και επιχειρήσεις. Ο Turing βρέθηκε στη Hut 8, την «Καλύβα 8», όπου η ομάδα των κρυπταναλυτών είχε αναλάβει ένα από τα δυσκολότερα και κρισιμότερα προβλήματα του πολέμου: να σπάσει τα μηνύματα του γερμανικού Πολεμικού Ναυτικού που κρυπτογραφούνταν με την Enigma, ώστε οι Σύμμαχοι να μπορούν, μεταξύ άλλων, να εντοπίζουν τη δράση των γερμανικών U-boats που απειλούσαν τις ζωτικής σημασίας νηοπομπές στον Ατλαντικό.

Έτρεχε, και δεν έτρεχε απλώς για να καθαρίζει το μυαλό του. Ήταν ένας εξαιρετικά σοβαρός δρομέας μεγάλων αποστάσεων, ένας άνδρας που μπορούσε να περάσει από ώρες αφηρημένων μαθηματικών σε δεκάδες χιλιόμετρα δρόμου, σαν να χρειαζόταν το σώμα του να ακολουθήσει το μυαλό του στην ίδια εξαντλητική διαδρομή. Η εικόνα έχει κάτι που ταιριάζει παράξενα στον Turing: ένα σώμα σε διαρκή κίνηση και ένα μυαλό που έτρεχε ακόμη γρηγορότερα, προς έναν κόσμο που οι περισσότεροι γύρω του δεν μπορούσαν ακόμη να δουν.

Αυτός είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται στο κέντρο του «ORACLE», το οποίο παρουσιάζεται στη Στέγη από τις 15 έως τις 18 Οκτωβρίου. Μετά τα «ROHTKO» και «Respublika», ο Twarkowski επιστρέφει με μια παράσταση που συνδέει τον Turing με τη γέννηση της τεχνητής νοημοσύνης, τις σκοτεινές πλευρές της προόδου και τις ζωές εκείνων που βρέθηκαν στα περιθώρια της επίσημης Ιστορίας, χρησιμοποιώντας θέατρο, ζωντανό κινηματογράφο, θερμικές και υπέρυθρες κάμερες, κινηματογραφικές προβολές και immersive ηχητικά τοπία για να διαλύσει, όπως συνηθίζει, τα όρια ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και σε αυτό που βλέπουμε να συμβαίνει.

Το αγόρι που ήθελε να καταλάβει πώς σκεφτόμαστε

Ο Alan Mathison Turing γεννήθηκε στις 23 Ιουνίου 1912. Ο πατέρας του, Julius, ήταν δημόσιος υπάλληλος στην Ινδία και οι γονείς του περνούσαν μεγάλα χρονικά διαστήματα εκεί, αφήνοντας τον Alan και τον μεγαλύτερο αδελφό του John στην Αγγλία, όπως συνέβαινε τότε σε πολλές οικογένειες της βρετανικής αποικιακής διοίκησης. Τα παιδικά του χρόνια μοιράστηκαν έτσι ανάμεσα σε σχολεία και σπίτια άλλων ανθρώπων, ενώ πολύ νωρίς έγινε φανερό ότι είχε ένα μυαλό που ακολουθούσε τις δικές του διαδρομές. Σπούδασε στο Sherborne και αργότερα κέρδισε υποτροφία για τα μαθηματικά στο King’s College του Cambridge, όπου μπήκε το 1931 και τέσσερα χρόνια αργότερα εξελέγη Fellow.

Στο Sherborne είχε συμβεί όμως κάτι που δεν ανήκει στην ιστορία των μαθηματικών και ίσως γι’ αυτό έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία για να καταλάβουμε τον άνθρωπο. Εκεί γνώρισε τον Christopher Morcom, ένα αγόρι με το οποίο μοιράστηκε το πάθος του για την επιστήμη και για το οποίο ανέπτυξε ένα βαθύ συναισθηματικό δέσιμο. Ο Morcom πέθανε ξαφνικά το 1930, μόλις δεκαοκτώ ετών, και ο θάνατός του συγκλόνισε τον Turing, ο οποίος άρχισε να αναμετριέται στις επιστολές και στις σκέψεις του με ένα πρόβλημα πολύ μεγαλύτερο από εκείνα που θα έλυνε αργότερα στα μαθηματικά: τι είναι ο νους, ποια είναι η σχέση του με το σώμα και αν μπορεί να επιβιώσει όταν το σώμα εξαφανιστεί.

Σχεδιάζοντας, το 1936, την καθολική μηχανή

Το 1936, στα 24 του, ο Turing δημοσίευσε το «On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem», έναν τίτλο τόσο εχθρικό προς τον μη ειδικό αναγνώστη ώστε δύσκολα υποψιάζεται κανείς πως από κάτω του κρύβεται μία από τις θεμελιώδεις ιδέες του κόσμου στον οποίο ζούμε.

Η μηχανή που φαντάστηκε δεν έμοιαζε με υπολογιστή, γιατί στην πραγματικότητα δεν υπήρχε καθόλου. Ήταν ένα νοητικό πείραμα: μια συσκευή που θα διάβαζε και θα έγραφε σύμβολα επάνω σε μια θεωρητικά απεριόριστη ταινία ακολουθώντας ένα σύνολο οδηγιών. Το επαναστατικό σημείο βρισκόταν στην ιδέα μιας καθολικής μηχανής, ικανής να εκτελέσει διαφορετικές υπολογιστικές εργασίες εφόσον της δίνονταν οι κατάλληλες οδηγίες, μια σύλληψη που σήμερα μοιάζει αυτονόητη επειδή έχουμε περάσει ολόκληρη τη ζωή μας ανάμεσα σε μηχανές που κάνουν ακριβώς αυτό.

Το laptop επάνω στο γραφείο μας μπορεί το ένα λεπτό να είναι γραφομηχανή, το επόμενο κινηματογραφική αίθουσα, ύστερα χάρτης, αριθμομηχανή, στούντιο ηχογράφησης ή συνομιλητής τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς να αλλάξει το ίδιο το μηχάνημα. Το 1936, όταν η αγγλική λέξη «computer» χρησιμοποιούνταν ακόμη και για ανθρώπους των οποίων η δουλειά ήταν να κάνουν υπολογισμούς, ο Turing είχε αρχίσει να συλλαμβάνει τη λογική πάνω στην οποία θα στηριζόταν ο προγραμματιζόμενος υπολογιστής.

Το King’s College διατηρεί σήμερα στο αρχείο του τις επιστολές, τις σημειώσεις, τα αδημοσίευτα κείμενα και τα σχέδιά του, υλικό μέσα από το οποίο μπορεί κανείς να παρακολουθήσει σχεδόν τη γέννηση μιας νέας γλώσσας για τη σχέση ανθρώπου και μηχανής. Και ύστερα, προτού αυτή η ιδέα προλάβει να αποκτήσει τον κόσμο που της αναλογούσε, ήρθε ο πόλεμος.

Στην καλύβα 8 σπάζοντας κώδικες του Γερμανικού Πολεμικού Ναυτικού

Ο Turing έφτασε στο Bletchley Park όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και μπήκε σε έναν παράξενο, μυστικό κόσμο που δεν έμοιαζε καθόλου με το μελλοντικό εργαστήριο υψηλής τεχνολογίας που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς σήμερα. Ένα αγγλικό κτήμα, μια βικτωριανή έπαυλη, πρόχειρες ξύλινες καλύβες, ποδήλατα, χαρτιά, καλώδια, μηχανές και χιλιάδες άνθρωποι που εργάζονταν μέρα και νύχτα χωρίς να μπορούν να πουν στους δικούς τους τι ακριβώς έκαναν.

Το γραφείο του βρισκόταν στο Hut 8, την ομάδα που ασχολήθηκε με τους κώδικες του γερμανικού Πολεμικού Ναυτικού και της οποίας ο Turing υπήρξε επικεφαλής έως το 1942. Το γραφείο υπάρχει ακόμη και η μικρή λεπτομέρεια της κούπας που είχε αλυσοδέσει στο καλοριφέρ επιβιώνει σχεδόν κωμικά μέσα στη μεγάλη ιστορία της αποκρυπτογράφησης: την ώρα που αυτός και οι συνεργάτες του προσπαθούσαν να διαβάσουν τις πιο απόρρητες επικοινωνίες του εχθρού, ο Turing φρόντιζε τουλάχιστον να μην μπορεί κανείς να του κλέψει το τσάι.

Εδώ πρέπει να απαλλαγούμε και από έναν βολικό κινηματογραφικό μύθο. Ο Turing δεν ήταν ο μοναχικός ήρωας που «έσπασε την Enigma». Η πολωνική κρυπτανάλυση είχε προηγηθεί και το Bletchley Park υπήρξε ένα τεράστιο συλλογικό εγχείρημα. Ο Turing όμως είχε μια εξαιρετική ικανότητα, όπως καταγράφεται και στο υλικό του ίδιου του Bletchley, να βυθίζεται σε ένα κρυπτογραφικό πρόβλημα και να προτείνει ξαφνικά έναν δρόμο που άνοιγε τη λύση.

Στο Naval Enigma ανέπτυξε το Banburismus, μια στατιστική μέθοδο που περιόριζε τις πιθανές ρυθμίσεις της μηχανής, ενώ συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη της βρετανικής Bombe και αργότερα εργάστηκε και πάνω σε ασφαλή συστήματα φωνητικής επικοινωνίας. Το 1946 τιμήθηκε με OBE για την πολεμική υπηρεσία του.

Είχε ένα μυαλό που δεν ακολουθούσε αναγκαστικά τις συνηθισμένες κοινωνικές ή διανοητικές διαδρομές, που μπορούσε να απομονώσει ένα μοτίβο μέσα σε εκατομμύρια πιθανότητες, να φανταστεί έναν κανόνα εκεί όπου οι υπόλοιποι έβλεπαν χάος και, αν χρειαζόταν, να πάει στη δουλειά με ποδήλατο φορώντας μια αντιασφυξιογόνα μάσκα επειδή τον ενοχλούσε η γύρη.

Η Βρετανία τον χρειαζόταν επειγόντως όσο διαρκούσε ο πόλεμος. Πολύ σύντομα θα αποφάσιζε ότι ένας άλλος τρόπος με τον οποίο διέφερε από τους περισσότερους άνδρες ήταν έγκλημα.

Η ερώτηση που μας περίμενε εβδομήντα χρόνια: μπορεί να σκεφθεί η μηχανή;

Μετά τον πόλεμο ο Turing εργάστηκε στο National Physical Laboratory πάνω στον σχεδιασμό του ACE και στη συνέχεια στο Μάντσεστερ, καθώς οι μηχανές που λίγα χρόνια νωρίτερα υπήρχαν κυρίως ως μαθηματικές συλλήψεις άρχισαν να αποκτούν πραγματικά κυκλώματα, καλώδια και μνήμη. Ήδη από τις διαλέξεις του 1946 και 1947 μιλούσε για την ευφυΐα των υπολογιστών, προαναγγέλλοντας ένα πεδίο που λίγο αργότερα θα αποκτούσε το όνομα τεχνητή νοημοσύνη.

Το 1950 δημοσίευσε στο «Mind» το περίφημο «Computing Machinery and Intelligence» και έβαλε στην αρχή του μια φράση που σήμερα διαβάζεται σχεδόν διαφορετικά απ’ ό,τι μπορούσε να διαβαστεί τότε: «Can machines think?».

Ο Turing όμως ήταν αρκετά έξυπνος ώστε να καταλάβει αμέσως ότι είχε θέσει μια ερώτηση που δεν μπορούσε να απαντηθεί, επειδή κανείς δεν μπορούσε να συμφωνήσει τι ακριβώς σημαίνει «σκέφτομαι». Έτσι έκανε αυτό που συνήθιζε: άλλαξε το πρόβλημα μέχρι να μπορεί να το δουλέψει. Αντί να ψάξει μέσα στη μηχανή για κάτι που θα ονομάζαμε συνείδηση, πρότεινε να κοιτάξουμε τη συμπεριφορά της, μέσα από το περίφημο imitation game που θα έμενε γνωστό ως Turing Test.

Ένας άνθρωπος συνομιλεί γραπτώς με δύο αθέατους συνομιλητές, έναν άνθρωπο και μια μηχανή. Αν μέσα από τις απαντήσεις τους δεν μπορεί να διακρίνει αξιόπιστα ποιος είναι ποιος, τι ακριβώς μας επιτρέπει να πούμε με τόση βεβαιότητα ότι ο ένας «σκέφτεται» και ο άλλος όχι;

Για δεκαετίες αυτό ήταν ένα γοητευτικό φιλοσοφικό πρόβλημα. Σήμερα είναι κάτι που κάνουμε πριν ακόμη πιούμε τον πρώτο καφέ της ημέρας. Ανοίγουμε μια οθόνη, γράφουμε σε μια μηχανή και η μηχανή απαντά, συνεχίζει τη σκέψη μας, διορθώνει ένα κείμενο, προτείνει μια ιδέα, κατασκευάζει μια εικόνα, και εμείς αρχίζουμε χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε να της αποδίδουμε τα ρήματα που κάποτε ανήκαν αποκλειστικά στους ανθρώπους: «κατάλαβε», «θυμήθηκε», «μπερδεύτηκε», «σκέφτηκε».

Όταν το κράτος μπήκε στο υπνοδωμάτιό του

Το 1952 έγινε διάρρηξη στο σπίτι του Turing στο Manchester και εκείνος έκανε αυτό που θα έκανε οποιοσδήποτε πολίτης: πήγε στην αστυνομία. Στη διάρκεια της έρευνας έγινε γνωστή η σεξουαλική σχέση του με τον Arnold Murray και ξαφνικά ο άνθρωπος που είχε περάσει τα χρόνια του πολέμου βοηθώντας το βρετανικό κράτος να ανακαλύπτει τα μυστικά των άλλων βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα κράτος αποφασισμένο να ερευνήσει τα δικά του.

Η ομοφυλοφιλική πράξη μεταξύ ανδρών αποτελούσε ποινικό αδίκημα και ο Turing κατηγορήθηκε για «gross indecency» (προσβολή αιδούς). Δεν αρνήθηκε τη σχέση και μετά την καταδίκη του δέχθηκε αναστολή ποινής υπό τον όρο ότι θα υποβαλλόταν σε ορμονική θεραπεία, αντί να οδηγηθεί στη φυλακή. Για περίπου έναν χρόνο του χορηγήθηκαν συνθετικά οιστρογόνα, ενώ η καταδίκη του τού στέρησε την πρόσβαση στην απόρρητη εργασία που συνέχιζε να κάνει για το κράτος.

Το ίδιο κράτος που είχε αξιοποιήσει ένα μυαλό επειδή ήταν ασυνήθιστο και ιδιοφυές, αποφάσισε να επέμβει στο σώμα επειδή ήταν σύμφωνα με τους κανόνες της εποχής, ασυνήθιστο. Η διαφορετικότητα που σε ένα δωμάτιο του Bletchley Park ήταν εθνικό πλεονέκτημα, στο υπνοδωμάτιο του Turing έγινε ποινικό αδίκημα.

Η ιστορία του Turing είναι ταυτόχρονα ιστορία της τεχνολογίας και ιστορία της επιτήρησης, ιστορία της επιστήμης και ιστορία του σώματος, μια ιστορία για την εξουσία να παρατηρείς, να κατηγοριοποιείς και τελικά να αποφασίζεις ποιος ή τι βρίσκεται μέσα στα όρια του αποδεκτού.

Κι όμως, ακόμη και εδώ ο Turing καταφέρνει να ξεφύγει από τη βιογραφία που έχουμε κατασκευάσει γι’ αυτόν. Γιατί στα τελευταία χρόνια της ζωής του δεν ασχολούνταν μόνο με υπολογιστές και μηχανική νοημοσύνη. Είχε στραφεί στη βιολογία και στη μορφογένεση, προσπαθώντας να καταλάβει με μαθηματικά πώς η φύση δημιουργεί σχήματα και μοτίβα, πώς ένα έμβρυο αποκτά δομή, πώς εμφανίζονται οι ραβδώσεις, οι κηλίδες και οι επαναλαμβανόμενες μορφές των ζωντανών οργανισμών.

Το King’s College διατηρεί ακόμη τα διαγράμματα από τις σημειώσεις του για τη μορφογένεση, μια υπενθύμιση ότι το μυαλό που έχουμε ταυτίσει με τη μηχανή ήταν εξίσου γοητευμένο από το πώς σχηματίζεται η ζωή. Η σχετική θεωρία του έμεινε ημιτελής όταν πέθανε.

Το δαγκωμένο μήλο πλάι στο νεκρό σώμα του – και ο Στιβ Τζομπς

Στις 8 Ιουνίου 1954 ο Alan Turing βρέθηκε νεκρός στο σπίτι του στο Wilmslow. Ήταν 41 ετών. Η επίσημη έρευνα κατέληξε ότι είχε πεθάνει από δηλητηρίαση με κυάνιο και έκρινε τον θάνατό του αυτοκτονία. Δίπλα του βρέθηκε ένα μισοφαγωμένο μήλο και η εικόνα ήταν τόσο ισχυρή ώστε άρχισε να παράγει τη δική της μυθολογία, με γνωστότερη την ιστορία ότι δεκαετίες αργότερα η Apple επέλεξε το δαγκωμένο μήλο ως φόρο τιμής στον Turing, μια ιστορία όμορφη, σχεδόν υπερβολικά όμορφη για να είναι αληθινή, και πράγματι χωρίς τεκμηρίωση.

Χρειάστηκε περισσότερο από μισός αιώνας για να ζητήσει η Βρετανία συγγνώμη από έναν νεκρό. Η δημόσια συγγνώμη της κυβέρνησης ήρθε το 2009 και η βασιλική χάρη το 2013, ενώ το όνομα του Turing συνδέθηκε αργότερα με την ευρύτερη νομική αποκατάσταση χιλιάδων ανδρών που είχαν καταδικαστεί βάσει παλαιών νόμων για ομοφυλοφιλικές πράξεις. Το 2021 το πρόσωπό του εμφανίστηκε στο χαρτονόμισμα των 50 λιρών, ολοκληρώνοντας με τον πιο βρετανικό ίσως τρόπο τη μεταμόρφωση ενός ανθρώπου που κάποτε το κράτος θεωρούσε εγκληματία σε εθνικό σύμβολο.

Η Ιστορία έχει μια αξιοσημείωτη ευκολία να βάζει πάνω σε βάθρα τους ανθρώπους που δυσκολεύτηκε να ανεχθεί όσο ήταν ζωντανοί.

Όταν λοιπόν τον Οκτώβριο ανάψουν τα φώτα του «ORACLE» στη Στέγη, ο Alan Turing θα βρίσκεται ξανά στο Bletchley Park, ανάμεσα σε μηχανές που δεν πρόλαβε να δει, μόνο που αυτή τη φορά εμείς γνωρίζουμε κάτι που εκείνος δεν μπορούσε να γνωρίζει: ότι το μέλλον που φαντάστηκε έφτασε και ξεπέρασε ακόμη και ορισμένες από τις πιο τολμηρές ερωτήσεις του.