Το μυστήριο του Ομήρου που διχάζει τους ιστορικούς εδώ και αιώνες – Ήταν πράγματι τυφλός;

Η κυκλοφορία της ταινίας «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν έχει επαναφέρει στη δημόσια συζήτηση ζητήματα γύρω από τα έπη του Ομήρου αλλά και τον ίδιο τον Όμηρο.

Η σκέψη και μόνο ότι ένας άνθρωπος έγραψε την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια» είναι συγκλονιστική. Τι άνθρωπος ήταν αυτός που μπόρεσε όχι μόνο να συγκεντρώσει όλους τους θρύλους σχετικά με τον τρωικό πόλεμο και τις περιπέτειες του Οδυσσέα αλλά μάλιστα να το κάνει σε δύο κείμενα με τόσο μεγάλη επίδραση στην ανθρωπότητα; Αν αυτό το πέτυχε ο Όμηρος, ο ραψωδός που φέρεται να έζησε στη Χίο γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ., τότε σίγουρα μιλάμε για έναν σπάνιο συνδυασμό διάνοιας με τρομερό καλλιτεχνικό χάρισμα.

Η σκέψη αυτή στηρίζεται σε βάσιμα επιχειρήματα. Ναι, είναι αλήθεια πως η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» φτάνουν μέχρι τις ημέρες μας χάρη στη δουλειά λογίων που εργάστηκαν πάνω στα έπη στα ελληνιστικά χρόνια και επί Βυζαντινής αυτοκρατορίας, συνεπώς δεν υπάρχει ακλόνητη επιστημονική απόδειξη ότι ήταν ο Όμηρος που τα έγραψε στην ολότητά τους.

Ωστόσο είναι τόσο μικρές οι διαφορές που παρατηρούνται στις διαθέσιμες εκδοχές των κειμένων, που η λογική λέει ότι κάποιος άνθρωπος, ακόμα κι αν δεν τα είχε αποτυπώσει σε γραπτό λόγο, είχε φτάσει αυτά τα κείμενα σε μια σχετικά ολοκληρωμένη μορφή που δεν άλλαζε μέσα από τις επαναλαμβανόμενες προφορικές διηγήσεις και άρα αυτός ο άνθρωπος μπορεί να θεωρείται ο συγγραφέας των δύο επών που συγκλονίζουν την ανθρωπότητα για περισσότερα από 2.500 χρόνια.

Η εικόνα του Ομήρου ως ένας τυφλός ραψωδός

Από την στιγμή λοιπόν που η ανθρωπότητα ξεκίνησε να αποδίδει την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια» σε έναν άνθρωπο, τον Όμηρο, άρχισαν να εμφανίζονται και αναπαραστάσεις αυτού του προσώπου, πρώτα σε αγάλματα και αγγεία της αρχαιότητας. Ένας άνδρας με γενειάδα σε προχωρημένη ηλικία – η σοφία έρχεται μαζί με τα γεράματα στις περισσότερες λαϊκές παραδόσεις – που κρατούσε ένα ραβδί κι είχε ένα βάθος στα μάτια που μπορούσε να παραπέμπει είτε σε διαπεραστικό βλέμμα, είτε σε ολική απώλεια της όρασης. Κι εδώ αρχίζει το μυστήριο γύρω από το αν ο Όμηρος ήταν τελικά τυφλός.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Όμηρος όντως δεν είχε το «φως του». Πρώτον, αυτό συνιστούσε ένα σύνηθες μοτίβο για τους ραψωδούς της αρχαιότητας. Πατώντας πάνω στο σκεπτικό πως η απώλεια μιας βασικής αίσθησης οξύνει άλλες ικανότητες, τυφλοί άνθρωποι θεωρούνταν σοφοί στις κοινότητές τους. Αυτό βέβαια θα μπορούσε να λειτουργήσει και αντίστροφα, δηλαδή η απώλεια της όρασης να «ταίριαζε» κατά τη δημιουργία του προφίλ προσωπικοτήτων που είχαν φτάσει σε σπουδαία πνευματικά επιτεύγματα, όπως φαίνεται να είχε κάνει ο Όμηρος.

Οι δύο αναφορές στα ομηρικά έπη που «δείχνουν» τον Όμηρο τυφλό

Εκτός όμως από το ταιριαστό αυτό μοτίβο σε μια προσωπικότητα όπως ο Όμηρος, υπάρχουν τουλάχιστον δύο σημεία σε κείμενα του Ομήρου – ή που αποδίδονται στην ομηρική παράδοση – τα οποία ορισμένοι μελετητές έχουν δει ως πιθανόν αυτοαναφορικά. Σαν σημεία δηλαδή στα οποία ο Όμηρος έγραψε για τον εαυτό του, όπως άλλωστε διαχρονικά κάνουν αρκετοί δημιουργοί στα έργα τους.

Στην «Οδύσσεια», αναφέρεται σε περισσότερες από μία ραψωδίες ο χαρακτήρας του Δημόδοκου. Περιγράφεται ως ένας τυφλός αοιδός από το νησί των Φαιάκων – την Κέρκυρα – κατά την εποχή που έφθασε εκεί ως ναυαγός ο Οδυσσέας. Στην ραψωδία Θ, ο βασιλιάς Αλκίνοος ζητά να φέρουν στο παλάτι τον «θεϊκό τραγουδιστή». Ένας υπηρέτης συνοδεύει τον Δημόδοκο και του ετοιμάζει τη θέση, κρεμώντας τη λύρα πάνω από το κεφάλι του, ενώ παράλληλα του τοποθετεί δίπλα τραπέζι με φαγητό και κρασί. Εκεί αναφέρεται ρητά ότι ο θεός του είχε στερήσει την όραση, προικίζοντάς τον όμως με γλυκιά φωνή.

Εντάσσοντας στο κείμενό του έναν χαρακτήρα που έφερε την ίδια ιδιότητα με εκείνον, αυτή του αοιδού-ραψωδού, γιατί ο Όμηρος να του απέδωσε ένα τέτοιο χαρακτηριστικό, αν δεν το είχε ο ίδιος; Αυτό προφανώς αποτελεί μια βάσιμη εικασία και όχι επιστημονική απόδειξη για την απώλεια της όρασης του Ομήρου.

Η δεύτερη αναφορά δεν βρίσκεται στην «Ιλιάδα» ή την «Οδύσσεια» αλλά σε έναν από τους ομηρικούς ύμνους προς συγκεκριμένους θεούς και συγκεκριμένα στον ύμνο του Ομήρου προς τον θεό Απόλλωνα. «Άνδρας τυφλός και κατοικεί στη Χίο την πετρώδη, που τ᾽ άσματά του θ᾽ αριστεύουνε στο μέλλον», διαβάζουμε στην Ανθολογία Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας των Θ.Κ. Στεφανόπουλου, Στ. Τσιτσιρίδη, Λ. Αντζουλή, Γ. Κριτσέλη.

Αν και μελετητές θεωρούν δύσκολο οι ύμνοι αυτοί να είχαν συντεθεί από τον ίδιο τον Όμηρο, εντάσσονται ωστόσο στην ομηρική παράδοση. Σε αυτή την αναφορά, ο άνδρας αυτός που τραγουδά έχει δύο χαρακτηριστικά που συμπίπτουν με τις περιγραφές του Ομήρου: την καταγωγή από τη Χίο και την απώλεια της όρασης. Η αναφορά στην αναγνώριση που θα έχουν τα «άσματα» στο μέλλον μπορεί να ιδωθεί ως μια βαθιά πίστη του Ομήρου ή των λογίων που κατέγραψαν τα κομμάτια της δικής του παράδοσης, ότι η αξία των έργων του θα αναγνωρίζεται μέσα στους αιώνες, όπως και συνέβη με τα ομηρικά έπη.

Η ανθρωπότητα «χρωστάει» σε όσους έπλεξαν τον θρύλο του Ομήρου

Με αυτά τα δεδομένα, οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν πιθανό ο Όμηρος να ήταν τυφλός αλλά δεν μπορούν να αποκλείσουν το στοιχείο αυτό να προστέθηκε σε ύστερο χρόνο, στις αναπαραστάσεις και τις αφηγήσεις γύρω από το πρόσωπό του.

Καθώς είναι απίθανο να βρεθούν επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι είτε ο Όμηρος ήταν τυφλός είτε ότι έβλεπε «10 στα 10», η παγκόσμια κοινότητα δέχεται την εικόνα του τυφλού ραψωδού που μετέφεραν οι λόγιοι χάρη στους οποίους τα ομηρικά έπη – αυτός ο θησαυρός της παγκόσμιας γραμματείας – έφτασαν μέχρι τις μέρες μας.