Πώς μια μπανάνα και μια κολλητική ταινία σόκαραν τον κόσμο της τέχνης – Τι κρύβεται πίσω από το πιο viral έργο όλων των εποχών

Με αφορμή τη νέα έκθεση του προβοκάτορα της τέχνης Μαουρίτσιο Κατελάν στο Βερολίνο θυμόμαστε ξανά το πιο viral έργο τέχνης των τελευταίων 25 ετών.

Στις 4 Δεκεμβρίου 2019, μέσα στην έκθεση Art Basel στο Μαϊάμι, ανάμεσα σε διάσημους όπως ο Λεονάρντο ντι Κάπριο και ο Μάικλ Μπέι, έκανε την πρώτη της εμφάνιση ένα έργο που θα γινόταν παγκόσμιο φαινόμενο: μια μπανάνα κολλημένη σε έναν τοίχο με ασημί μονωτική ταινία.

Το έργο, με τίτλο Comedian, ήταν δημιούργημα του Ιταλού καλλιτέχνη Μαουρίτσιο Κατελάν. Εκείνο το πρωί, γύρω από τον εκθεσιακό χώρο κυκλοφορούσαν πίνακες αξίας εκατομμυρίων δολαρίων, ένας πίνακας της Χέλεν Φρανκενταλέρ πωλήθηκε περίπου 1,65 εκατομμύρια δολάρια και ένας του Βίλεμ ντε Κούνινγκ διατίθετο για όποιον διέθετε 8 εκατομμύρια. Ωστόσο, για τη δημοσιογράφο του Artnet News, Σάρα Κάσκον, το πιο ενδιαφέρον έκθεμα ήταν η μπανάνα του Κατελάν.

Μέσα σε λίγες ημέρες, οι δύο πρώτες εκδόσεις του έργου πουλήθηκαν προς 120.000 δολάρια η καθεμία, ενώ η τρίτη και τελευταία εναπόμεινε αγοράστρια για 150.000 δολάρια. Κάθε αγοραστής παρέλαβε πιστοποιητικό αυθεντικότητας μαζί με οδηγίες έκθεσης, συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης να αντικαθιστά τακτικά τη μπανάνα.

Οργή, έκπληξη, γέλιο και μια ολόκληρη σειρά memes

Το Comedian μετατράπηκε αμέσως σε viral φαινόμενο, προκαλώντας οργή, έκπληξη, γέλιο και μια ολόκληρη σειρά memes με μπανάνες και μονωτική ταινία. Στον Τύπο, αλλά και σε ιστολόγια και βίντεο στο YouTube, ξέσπασε έντονη διαμάχη γύρω από την αισθητική και πνευματική αξία του έργου, με τους πιο σκληρούς επικριτές να είναι και εκείνοι που έγραφαν γι’ αυτό με τη μεγαλύτερη προθυμία.

Αν στόχος του Κατελάν ήταν να τραβήξει την προσοχή πάνω του, τότε το Comedian υπήρξε θριαμβευτική επιτυχία, καθώς κατάφερε να γίνει αναγνωρίσιμο πέρα από τα στενά όρια του κόσμου της τέχνης. Η φήμη του ανέβασε ακόμη περισσότερο και την αγοραία του αξία, με αποτέλεσμα το 2024 μία από τις τρεις εκδόσεις του να μεταπωληθεί σε δημοπρασία έναντι 6,24 εκατομμυρίων δολαρίων, γεγονός που ξανάφερε στο προσκήνιο τις αντιδράσεις όσων θεωρούν υπερβολικά τα ποσά που ξοδεύονται σήμερα για έργα του Κατελάν.

Mια μακρά παράδοση πρόκλησης και σκανδαλοθηρίας

Η ειρωνεία, ωστόσο, είναι πως όλα όσα σόκαραν τον κόσμο στο Comedian είχαν ήδη γίνει στο παρελθόν. Πίσω από το έργο κρύβεται, στην πραγματικότητα, μια μακρά παράδοση πρόκλησης και σκανδαλοθηρίας στην ιστορία της τέχνης.

Η πρόκληση αποτελεί, εξάλλου, μία από τις βασικές τακτικές του Κατελάν. Ο ίδιος φαίνεται να έχει καταλάβει από νωρίς πως στον ανταγωνιστικό κόσμο της δημιουργίας, το ταλέντο από μόνο του δεν εξασφαλίζει την επιτυχία, ενώ η πρόκληση σκανδάλου προσελκύει κοινό και ευκαιρίες. Η ιστορία της τέχνης το επιβεβαιώνει. Πριν από περισσότερα από 400 χρόνια, ο Καραβάτζιο δίχασε τους συγχρόνους του με τη βία, την ερωτική ένταση και τη σκοτεινιά των θρησκευτικών πινάκων του, στοιχεία που τον οδήγησαν σε διεθνή αναγνώριση.

Αντίστοιχα, καλλιτέχνες του 19ου αιώνα που σήμερα θεωρούνται κορυφαίοι, όπως ο Τέρνερ, ο Κονστάμπλ, ο Μανέ, ο Μονέ, ο Γκογκέν, ο Ουίστλερ και ο Σεζάν, αντιμετώπισαν αρχικά τον χλευασμό των κριτικών για τις καινοτομίες τους. Έτσι, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, η καλλιτεχνική πρωτοπορία και η δημόσια κατακραυγή είχαν αρχίσει να θεωρούνται δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Το χιούμορ ως εργαλείο σάτιρας

Η δική του εκδοχή πρόκλησης, ωστόσο, διαφέρει από αυτή των προκατόχων του, καθώς δεν αφορά τόσο τη διαδικασία ή τη θεωρία της τέχνης, όσο θέματα άμεσα αναγνωρίσιμα από το ευρύ κοινό. Τα πιο διάσημα έργα του, όπως το La Nona Ora του 1999, που απεικονίζει τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ χτυπημένο από μετεωρίτη, ή το Him του 2001, ένα προσευχόμενο σχολιόπαιδο με το πρόσωπο του Χίτλερ, δεν απαιτούν καμία ειδική γνώση για να γίνουν κατανοητά. Χρησιμοποιούν, μάλιστα, το χιούμορ ως εργαλείο σάτιρας, ασκώντας κριτική σε ισχυρά πρόσωπα και θεσμούς, ακολουθώντας μια παράδοση που ξεκινά από γελοιογράφους όπως ο Τζέιμς Γκίλρεϊ και ο Ονορέ Ντωμιέ.

Το 1999, με το έργο A Perfect Day, ο Κατελάν είχε κολλήσει με μονωτική ταινία στον τοίχο τον δικό του γκαλερίστα στο Μιλάνο, Μασίμο Ντε Κάρλο, μετατρέποντας τον ίδιο τον πωλητή σε θέαμα. Το Comedian, είκοσι σχεδόν χρόνια αργότερα, χρησιμοποίησε την ίδια ακριβώς ασημί ταινία, στέλνοντας ξεκάθαρο μήνυμα σε όσους γνώριζαν το έργο του: στόχος ήταν και πάλι να σατιρίσει τις αξίες γεγονότων όπως η Art Basel, σαν αστείο εις βάρος της ίδιας της αγοράς τέχνης.

Γιατί μια μπανάνα;

Γιατί όμως μια μπανάνα; Εκτός από το ευφημιστικό της σχήμα και τη μακρά της παρουσία στο slapstick κωμικό ρεπερτόριο, το φρούτο έχει εμφανιστεί ξανά στην τέχνη, από τον Τζόρτζιο ντε Κίρικο μέχρι τον Άντι Γουόρχολ και τις Guerrilla Girls. Πρόκειται, επιπλέον, για αντικείμενο βαθιά οικείο σε όλους, κάτι που παραπέμπει και στην παλιά παράδοση της νεκρής φύσης, ενός είδους ζωγραφικής γνωστού από τον 16ο αιώνα, το οποίο συνήθιζε να υπενθυμίζει στον θεατή τη φθαρτότητα της φύσης απέναντι στη διάρκεια της τέχνης.

Η μόνη διαφορά είναι πως στο Comedian δεν υπάρχει καλλιτεχνική αναπαράσταση της μπανάνας, αλλά η ίδια η μπανάνα, ένα πραγματικό αντικείμενο, μια πρακτική γνωστή ως «readymade», που έχει τις ρίζες της πάνω από έναν αιώνα πριν, στον Μαρσέλ Ντυσάν, ο οποίος είχε παρουσιάσει ως έργα τέχνης καθημερινά αντικείμενα, όπως μια ράφι για μπουκάλια ή έναν ουρητήρα.

Στα 61 του χρόνια, ο πονηρός Κατελάν έχει καταστεί ολοκληρωμένος πρωταγωνιστής της πρόκλησης, ικανός να δημιουργήσει παγκόσμια συζήτηση από μια μπανάνα, έναν τοίχο και μια κολλητική ταινία. Πίσω από αυτή την απλότητα κρύβονται, ωστόσο, στοιχεία με βαθιές ρίζες στην ιστορία της τέχνης: η πρόκληση, η σάτιρα, η αμεσότητα αναγνώρισης, η παράδοση της νεκρής φύσης και το readymade.

Και παρότι πολλοί εξοργίστηκαν με το ποσό της πώλησης, το Comedian δεν ήταν καν το ακριβότερο έργο που πουλήθηκε στο Μαϊάμι εκείνη τη χρονιά, ούτε το ακριβότερο readymade που έχει πωληθεί ποτέ σε δημοπρασία.

*Η νέα έκθεση του Κατελάν, με τίτλο NIGHT, εγκαινιάστηκε στις 10 Σεπτεμβρίου στη Neue Nationalgalerie του Βερολίνου.