Η διευθύντρια του Εθνικού Θεάτρου, Αργυρώ Χιώτη, απαντά: Γιατί οι «Τρωάδες» στην Επίδαυρο θεωρούνται ιστορικές, ήδη πριν την πρεμιέρα;

Οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη από το Εθνικό Θέατρο είναι η πρώτη παραγωγή στην ιστορία της Επιδαύρου με μεικτό θίασο και ολοκληρωμένο σχεδιασμό προσβασιμότητας. Η καλλιτεχνική διευθύντρια Αργυρώ Χιώτη μιλάει στο iefimerida για την Οδύσσεια της προετοιμασίας και τη νέα τεχνογνωσία που απόκτησε ο οργανισμός.

Λίγες ημέρες πριν από την πρεμιέρα των «Τρωάδων» στην Επίδαυρο την Παρασκευή 31 Ιουλίου, οι πρόβες συνεχίζονται με τον γνώριμο πυρετό μιας μεγάλης παραγωγής του Εθνικού Θεάτρου. Παράλληλα, όμως, εξελίσσεται μια δεύτερη, λιγότερο ορατή προετοιμασία, που είναι όμως σχεδόν κοσμογονική.

Συναντήσεις, δοκιμές, διαδρομές στον αρχαιολογικό χώρο, σχεδιαγράμματα θέσεων, έλεγχοι εξοπλισμού, συντονισμός ανθρώπων που εργάζονται εδώ και εβδομάδες πάνω σε κάθε στάδιο της εμπειρίας του κοινού που θα κάνει χρήση των υπηρεσιών προσβασιμότητας. Πρόκειται για μια διαδικασία που αναπτύχθηκε μαζί με την παράσταση και που, όπως λέει στο iefimerida η καλλιτεχνική διευθύντρια του Εθνικού Θέατρου Αργυρώ Χιώτη, αφήνει ως παρακαταθήκη μια νέα τεχνογνωσία για τις μελλοντικές του παραγωγές.

Οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου, αποτελούν μία από τις δύο φετινές παραγωγές του Εθνικού Θεάτρου στην Επίδαυρο. Το έργο παρακολουθεί τις γυναίκες της Τροίας μετά την άλωση της πόλης, τη στιγμή που περιμένουν να μοιραστούν ως λάφυρα στους νικητές. Η Εκάβη, η Ανδρομάχη, η Κασσάνδρα και οι υπόλοιπες Τρωάδες γίνονται οι φορείς μιας αφήγησης για τον πόλεμο, την απώλεια, την εξορία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Η Ευθυμίου προσεγγίζει το έργο με έναν μεικτό θίασο, στον οποίο συνυπάρχουν ηθοποιοί με και χωρίς αναπηρία, σε συνεργασία με την ομάδα «Εν Δυνάμει», μεταφέροντας στον πυρήνα της σκηνικής σύνθεσης την έννοια της συνύπαρξης.

Η απόφαση αυτή προηγήθηκε όλων των υπόλοιπων επιλογών. Όπως εξηγεί στο iefimerida η Αργυρώ Χιώτη, ο σχεδιασμός της παραγωγής ξεκίνησε από την επιθυμία να δημιουργηθεί μια παράσταση στην οποία η συμπερίληψη δεν θα λειτουργούσε ως ειδικό χαρακτηριστικό, αλλά ως οργανικό στοιχείο της καλλιτεχνικής διαδικασίας. «Η ιδέα είχε από την αρχή στο κέντρο της την προσβασιμότητα. Θέλαμε να κάνουμε μια μεγάλη παραγωγή στην Επίδαυρο, όπου θα συνυπάρχουν ουσιαστικά ηθοποιοί με και χωρίς αναπηρία. Κάπως έτσι οδηγηθήκαμε στην Ελένη Ευθυμίου. Η εμπειρία της με την ομάδα “Εν Δυνάμει” ήταν καθοριστική».

Η συνεργασία της Ευθυμίου με την ομάδα της Θεσσαλονίκης έχει διαμορφώσει εδώ και χρόνια έναν διαφορετικό τρόπο δουλειάς μέσα στην πρόβα. Αυτή η εμπειρία αποδείχθηκε πολύτιμη από την πρώτη ημέρα. Η ίδια η Aργυρώ Χιώτη περιγράφει τη διαδικασία ως ένα συνεχές μάθημα για ολόκληρο τον οργανισμό. «Η Ελένη έχει έναν τρόπο να δημιουργεί συνθήκες στις οποίες άνθρωποι με διαφορετικές δυνατότητες, διαφορετικές εμπειρίες και διαφορετικούς τρόπους έκφρασης δουλεύουν μαζί με ηρεμία και ασφάλεια. Αυτό απαιτεί γνώση και εμπειρία».

Οι ανάγκες της παραγωγής εμφανίστηκαν από τις πρώτες κιόλας πρόβες. Η συνεργασία με την «Εν Δυνάμει» οδήγησε σε αποφάσεις που μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν στον τρόπο λειτουργίας του Εθνικού Θεάτρου. Ύστερα από εισήγηση της Ελένης Δημοπούλου, εντάχθηκαν στην καθημερινή διαδικασία τρεις συνοδοί πρόβας, επαγγελματίες ηθοποιοί που δεν συμμετέχουν στην παράσταση, αλλά βρίσκονται διαρκώς δίπλα στα μέλη της ομάδας, υποστηρίζοντας τη δουλειά μέσα στη διάρκεια των προβών.

«Μας εξήγησαν ότι αυτό ήταν απαραίτητο για να λειτουργήσει σωστά η διαδικασία. Η απάντησή μας ήταν αμέσως “ναι”. Έτσι έπρεπε να γίνει».

Η απόφαση αυτή αποτέλεσε μόνο μία από τις πολλές αλλαγές που εφαρμόστηκαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων μηνών. Όπως παραδέχεται η Χιώτη, το Εθνικό απέκτησε στην πράξη μια γνώση που μέχρι σήμερα δεν διέθετε: από τον τρόπο οργάνωσης της πρόβας μέχρι την καθημερινή υποστήριξη των ηθοποιών και τη συνεργασία διαφορετικών ειδικοτήτων γύρω από μια κοινή παραγωγή.

«Αυτή η γνώση θα μείνει στο Εθνικό. Είναι κάτι που αποκτάται μόνο όταν το κάνεις στην πράξη.» Η σκέψη αυτή οδήγησε σε έναν δεύτερο κύκλο προετοιμασίας, εξίσου απαιτητικό με εκείνον της ίδιας της παραγωγής. Η συζήτηση μεταφέρθηκε από τη σκηνή στον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να παρακολουθήσουν την παράσταση θεατές με διαφορετικές ανάγκες πρόσβασης, χωρίς η εμπειρία τους να περιορίζεται στην παροχή μιας μεμονωμένης υπηρεσίας την ημέρα της παράστασης.

Τον σχεδιασμό ανέλαβαν από κοινού η ομάδα του Εθνικού Θεάτρου, η Σάσα Παπαχριστοπούλου, Σύμβουλος Επικοινωνίας του οργανισμού με μεγάλη γνώση σε ζητήματα προσβασιμότητας και η Liminal, η οποία συνεργάζεται με το Εθνικό για την ανάπτυξη και υλοποίηση των υπηρεσιών προσβασιμότητας. Η υποστήριξη της Alpha Bank έδωσε τη δυνατότητα να υλοποιηθεί ένα σχέδιο που απαιτούσε πρόσθετο προσωπικό, εξοπλισμό και πολύμηνο συντονισμό.

«Όταν αποφασίστηκε ότι οι “Τρωάδες” θα ακολουθήσουν αυτή την κατεύθυνση, άρχισαν αμέσως οι συναντήσεις», λέει η Αργυρώ Χιώτη. «Κάθε εβδομάδα εξετάζαμε διαφορετικά ζητήματα. Τη μετακίνηση των θεατών από την Αθήνα, την ακουστική περιγραφή, τους διερμηνείς της ελληνικής νοηματικής, τις θέσεις μέσα στην Επίδαυρο. Κάθε απόφαση επηρέαζε την επόμενη».

Στην περίπτωση της Επιδαύρου, ο σχεδιασμός αποδείχθηκε ακόμη πιο σύνθετος. Ο αρχαιολογικός χώρος, οι αποστάσεις, η μεγάλη προσέλευση θεατών και οι περιορισμοί που επιβάλλει η λειτουργία του φεστιβάλ σήμαιναν ότι πολλές από τις λύσεις που εφαρμόζονται συνήθως σε μια θεατρική αίθουσα έπρεπε να επανεξεταστούν από την αρχή.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η απτική ξενάγηση για τους θεατές με οπτική αναπηρία. Στις περισσότερες παραστάσεις πραγματοποιείται λίγο πριν από την έναρξη, επιτρέποντας στο κοινό να γνωρίσει τον σκηνικό χώρο, τα κοστούμια και επιλεγμένα αντικείμενα που χρησιμοποιούνται επί σκηνής. Στην Επίδαυρο, οι συνθήκες είναι διαφορετικές. Η συνεχής ροή χιλιάδων θεατών και η λειτουργία του αρχαιολογικού χώρου δεν επιτρέπουν μια αντίστοιχη προετοιμασία.

Η λύση βρέθηκε μεταφέροντας την εμπειρία στη διαδρομή προς το θέατρο. Οι θεατές με οπτική αναπηρία που θα χρησιμοποιήσουν την υπηρεσία θα μετακινηθούν με λεωφορεία από την Αθήνα και κατά τη διάρκεια της διαδρομής θα πραγματοποιηθεί η απτική ξενάγηση από θεατρολόγους του Εθνικού. Υφάσματα από τα κοστούμια, αντικείμενα της παράστασης, περιγραφές του σκηνικού χώρου και των προσώπων θα λειτουργήσουν ως μια πρώτη γνωριμία με τον κόσμο των «Τρωάδων», πριν ακόμη οι θεατές φτάσουν στην Επίδαυρο.

Η ίδια λογική διατρέχει συνολικά τον σχεδιασμό της παραγωγής. Ακουστική περιγραφή για άτομα με οπτική αναπηρία, διερμηνεία στην ελληνική νοηματική για κωφούς και βαρήκοους θεατές, οργανωμένη μετακίνηση και υποστήριξη του κοινού αποτελούν τμήματα ενός ενιαίου σχεδίου που αναπτύχθηκε ειδικά για τη συγκεκριμένη παραγωγή και προσαρμόστηκε στις ιδιαιτερότητες του αρχαίου θεάτρου.

«Δεν υπήρχε έτοιμος οδηγός για όλα αυτά», παραδέχεται η Χιώτη. «Κάθε βήμα ήταν μια διαδικασία δοκιμής, συζήτησης και συνεργασίας. Αυτό που κερδίζουμε είναι μια εμπειρία που θα μας ακολουθήσει και στις επόμενες παραγωγές.»

Αν κάτι γίνεται φανερό μέσα από τη διαδρομή των τελευταίων μηνών, είναι ότι οι «Τρωάδες» άφησαν το αποτύπωμά τους στο Εθνικό Θέατρο πολύ πριν συναντήσουν το κοινό της Επιδαύρου.

Η συνεργασία διαφορετικών ειδικοτήτων, η καθημερινή υποστήριξη ενός μεικτού θιάσου, ο συντονισμός των υπηρεσιών για θεατές με αναπηρία, η αναζήτηση λύσεων για έναν αρχαιολογικό χώρο με τις ιδιαιτερότητές του δημιούργησαν μια εμπειρία που δεν αφορά αποκλειστικά τη συγκεκριμένη παραγωγή. Δημιούργησαν έναν τρόπο δουλειάς που μπορεί να αξιοποιηθεί και στις επόμενες.

 «Μάθαμε πράγματα που δεν γνωρίζαμε πριν. Πώς οργανώνεται μια πρόβα, πώς υποστηρίζεται ένας θίασος με διαφορετικές ανάγκες, πώς σχεδιάζονται υπηρεσίες για το κοινό σε έναν τόσο απαιτητικό χώρο όπως η Επίδαυρος. Αυτή η εμπειρία δεν τελειώνει με την τελευταία παράσταση», μου λέει η Αργυρώ Χιώτη.

Η ίδια θεωρεί ότι ένας δημόσιος θεατρικός οργανισμός οφείλει να επενδύει σε αυτή τη γνώση, ακόμη κι όταν η διαδικασία είναι πιο σύνθετη, απαιτεί περισσότερο χρόνο ή αυξάνει τις ανάγκες μιας παραγωγής. «Αυτό είναι μέρος της αποστολής του Εθνικού Θεάτρου», σημειώνει.

Οι «Τρωάδες» δεν επιχειρούν να δώσουν μια οριστική απάντηση στο ζήτημα της συμπερίληψης. Ανοίγουν, όμως, έναν δρόμο που μέχρι σήμερα δεν είχε δοκιμαστεί σε μια παραγωγή αυτού του μεγέθους στην Επίδαυρο. Το αν αυτός ο δρόμος θα γίνει στο μέλλον σταθερή πρακτική θα εξαρτηθεί από τις επόμενες επιλογές του ίδιου του οργανισμού.

Σε ένα έργο που μιλά για ανθρώπους οι οποίοι, μετά τον πόλεμο, αγωνίζονται να διατηρήσουν την αξιοπρέπειά τους μέσα σε έναν κόσμο που έχει ανατραπεί, αυτή η επιλογή του Εθνικού Θεάτρου αποκτά μια διακριτική, αλλά ουσιαστική συνομιλία με το ίδιο το κείμενο του Ευριπίδη. Ως μια υπενθύμιση ότι το θέατρο εξακολουθεί να δοκιμάζει τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να χωρέσει περισσότερες εμπειρίες, περισσότερες φωνές και περισσότερους ανθρώπους.

Οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη παρουσιάζονται σε μετάφραση του Γιάννη Τσαρούχη, Η παράσταση συγκεντρώνει μια δημιουργική ομάδα με ισχυρό εικαστικό αποτύπωμα: σκηνικά της Ευαγγελίας Κιρκινέ, κοστούμια του Άγγελου Μέντη, μουσική του Λευτέρη Βενιάδη, κίνηση του Τάσου Παπαδόπουλου, φωτισμούς της Ζωής Μολυβδά-Φαμέλη, σχεδιασμό ήχου της Σοφίας Καμαγιάννη, με σύμβουλο δραματουργίας τη Σοφία Ευτυχιάδου, δραματολόγο της παράστασης την Εύα Σαραγά και μουσική διδασκαλία από τη Μελίνα Παιονίδου.

Στους βασικούς ρόλους εμφανίζονται η Λυδία Φωτοπούλου (Εκάβη), η Εύη Σαουλίδου (Ανδρομάχη), η Νάνσυ Σιδέρη (Κασσάνδρα), η Βασιλική Τρουφάκου (Ελένη), ο Αργύρης Ξάφης (Ταλθύβιος) και ο Γιώργος Χριστοδούλου (Μενέλαος). Τον Χορό συγκροτούν οι Μύριαμ Αρτζανίδου, Μαρία Δαχλύθρα, Ελένη Δημοπούλου, Νίκος Κυπαρίσσης, Ειρήνη Κουρούβανη, Λωξάνδρα Λούκας, Λυγερή Μητροπούλου, Θεανώ Παπαβασιλείου, Κατερίνα Παπανδρέου, Νίκη Πεταλά και Χρύσα Τουμανίδου. Μαζί τους, στους ρόλους της νεαρής Πολυξένης και του μικρού Αστυάνακτα η Άνα Τζουλάκη Χριστοδούλου και ο Μιχάλης Μήτσης αντίστοιχα. Μουσικοί επί σκηνής: Σοφία Καμαγιάννη (πιάνο), Γιώργος  Μπουκαούρης (κρουστά), Σοφιανός Πεσιρίδης (όμποε).

Info:31 Ioυλίου και 1 Αυγούστου, Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου. Στις 3 Αυγούστου ανοίγει η προπώληση για την περιοδεία της παράστασης ticketservices.gr

Για περισσότερες πληροφορίες επισκεφθείτε το n-t.gr. Κρατήσεις θέσεων στις προσβάσιμες παραστάσεις: Μέσω e-mail: [email protected]

Τηλεφωνικά στο Γραφείο Ομαδικών Πωλήσεων: 2107001468 (Δευτέρα – Παρασκευή: 09.00-15.00) | Για υποστήριξη στη διαδικασία κράτησης θέσεων: [email protected]