Ανατροπή στην προϊστορία της τέχνης – Η αρχαιότερη σπηλαιογραφία στον κόσμο βρέθηκε στην Ινδονησία

Όταν μιλάμε για την «αρχαιότερη τέχνη του κόσμου», το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στην Ευρώπη. Νέα ευρήματα από την Ινδονησία, όμως, ανατρέπουν αυτό το ευρωπαϊκό αφήγημα με τρόπο σαρωτικό.

Όταν μιλάμε για την «αρχαιότερη τέχνη του κόσμου», το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στην Ευρώπη: στις σπηλαιογραφίες της Γαλλίας και της Ισπανίας, που για δεκαετίες παρουσιάζονταν ως το λίκνο της συμβολικής κουλτούρας του Homo sapiens. Νέα ευρήματα από την Ινδονησία, όμως, ανατρέπουν αυτό το ευρωπαϊκό αφήγημα με τρόπο σαρωτικό.

Ερευνητική ομάδα από πανεπιστήμια και ινστιτούτα της Αυστραλίας, της Ινδονησίας και της Ευρώπης ανακοίνωσε προ μερικών ωρών ότι στο νησί Σουλαουέζι (Sulawesi) εντοπίστηκε και χρονολογήθηκε με ασφάλεια η αρχαιότερη γνωστή σπηλαιογραφία στον κόσμο: αποτυπώματα χεριών, φτιαγμένα με κόκκινη χρωστική, ηλικίας τουλάχιστον 67.800 ετών. Το εύρημα δημοσιεύτηκε προ ημερών στο Nature και μεταφέρει το «ρολόι» της ανθρώπινης τέχνης πολύ πιο πίσω από όσο πιστεύαμε.

Η μεγάλη τους αξία, όμως, δεν είναι μόνο αισθητική

Τα συγκεκριμένα έργα βρίσκονται σε ασβεστολιθικά σπήλαια του Σουλαουέζι, όπου στους τοίχους διακρίνονται αχνά κόκκινα στένσιλ χεριών: η γνωστή τεχνική κατά την οποία κάποιος ακουμπά την παλάμη του στον βράχο και φυσά χρωστική γύρω της, δημιουργώντας ένα αρνητικό αποτύπωμα. Με γυμνό μάτι, αυτά τα ίχνη μπορεί να μοιάζουν σχεδόν φθαρμένα από τον χρόνο. Η μεγάλη τους αξία, όμως, δεν είναι μόνο αισθητική· είναι χρονολογική.

Οι επιστήμονες αξιοποίησαν λεπτά στρώματα ορυκτών αποθέσεων που είχαν σχηματιστεί πάνω από τα αποτυπώματα — σαν φυσικό «βερνίκι» που δημιουργείται σταδιακά σε σπήλαια. Αναλύοντας μικροσκοπικές ποσότητες ουρανίου μέσα σε αυτά τα στρώματα, μπόρεσαν να υπολογίσουν πότε σχηματίστηκαν. Και επειδή οι αποθέσεις κάθονται πάνω στη ζωγραφική, παρέχουν την ελάχιστη δυνατή ηλικία του έργου: η ζωγραφιά είναι σίγουρα παλαιότερη από το ορυκτό που την καλύπτει.

Tο αρχαιότερο χρονολογημένο σπηλαιογραφικό έργο

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η στρωματογραφία λειτουργεί και ανάποδα: όταν μια ζωγραφιά έχει γίνει πάνω σε ήδη υπάρχον ορυκτό στρώμα, τότε αυτό μπορεί να δώσει και ένα μέγιστο όριο ηλικίας. Αυτή η διπλή «ανάγνωση» ενισχύει την αξιοπιστία της χρονολόγησης. Έτσι, ένα από τα στένσιλ χεριών χρονολογήθηκε σε τουλάχιστον 67.800 χρόνια πριν από σήμερα, καθιστώντας το αρχαιότερο με ασφάλεια χρονολογημένο σπηλαιογραφικό έργο που έχει βρεθεί οπουδήποτε στον πλανήτη.

Οι ερευνητές τονίζουν ότι αυτό είναι τουλάχιστον 15.000 χρόνια παλαιότερο από ό,τι είχαν χρονολογήσει οι ίδιοι μέχρι σήμερα στην ίδια ευρύτερη περιοχή, και πάνω από 30.000 χρόνια παλαιότερο από την αρχαιότερη σπηλαιογραφία που έχει βρεθεί στη Γαλλία. Η διαφορά δεν είναι λεπτομέρεια: υποχρεώνει την αρχαιολογία και την ανθρωπολογία να ξανασκεφτούν όχι μόνο «πότε» αλλά και «πού» αναδύθηκαν οι πρώτες μορφές συμβολικής έκφρασης.

Υπάρχει και ένα στοιχείο που κάνει αυτά τα αποτυπώματα ακόμη πιο αινιγματικά. Δεν πρόκειται για τυπικά στένσιλ χεριών. Ανήκουν σε ένα ύφος που, σύμφωνα με την ομάδα, απαντάται μόνο στο Σουλαουέζι: οι άκρες των δαχτύλων έχουν αλλοιωθεί σκόπιμα ώστε να μοιάζουν μυτερές, σαν νύχια ζώου. Αυτή η «μεταμφίεση» του ανθρώπινου χεριού σε κάτι ζωώδες δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαία. Οι ερευνητές υποθέτουν ότι είχε συμβολική σημασία, πιθανώς συνδεδεμένη με την αντίληψη εκείνης της κοινωνίας για τη σχέση ανθρώπου–ζώου ή για τα όρια της ταυτότητας.

Η υπόθεση δεν στέκει στο κενό: προηγούμενη δουλειά της ίδιας ερευνητικής γραμμής στο Σουλαουέζι είχε φέρει στο φως εικόνες ανθρωπόμορφων μορφών με κεφάλια πουλιών και άλλα ζωικά χαρακτηριστικά, χρονολογημένες σε τουλάχιστον 48.000 χρόνια πριν. Μαζί, τα ευρήματα δείχνουν ότι οι πρώιμες κοινωνίες της περιοχής είχαν ήδη πολύπλοκες ιδέες για το «ανθρώπινο», το «ζωώδες» και τη μεταμόρφωση — πολύ πριν η Ευρώπη αποκτήσει τον ρόλο που της αποδόθηκε ως μονοσήμαντη αφετηρία.

Xώροι που χρησιμοποιήθηκαν για ζωγραφική

Εξίσου σημαντικό είναι ότι η ζωγραφική στα σπήλαια δεν φαίνεται να ήταν ένα μοναδικό ξέσπασμα έμπνευσης. Η χρονολόγηση δείχνει ότι οι χώροι αυτοί χρησιμοποιήθηκαν για ζωγραφική επί ένα εκπληκτικά μεγάλο χρονικό διάστημα, με επαναλαμβανόμενη παραγωγή έργων μέχρι περίπου την περίοδο του Τελευταίου Παγετωνικού Μεγίστου, γύρω στα 20.000 χρόνια πριν — την κορύφωση της πιο πρόσφατης εποχής των παγετώνων.

Μετά από ένα μεγάλο κενό, τα ίδια σπήλαια φαίνεται ότι «ξαναζωντάνεψαν» καλλιτεχνικά πριν περίπου 4.000 χρόνια, όταν έφτασαν στην περιοχή οι πρώτοι γεωργοί, οι αυστρονησιακά ομιλούντες πληθυσμοί, προσθέτοντας νεότερες εικόνες πάνω από τις πολύ παλαιότερες. Το συμπέρασμα εδώ είναι καθαρό: η συμβολική έκφραση δεν ήταν στιγμιαία «εφεύρεση», αλλά ανθεκτική πολιτισμική παράδοση που διατηρήθηκε διαγενεακά στη Γουαλασία (Wallacea), τη νησιωτική ζώνη ανάμεσα στην ηπειρωτική Ασία και την Αυστραλία/Νέα Γουινέα.

Οι συνέπειες, όμως, ξεπερνούν την ιστορία της τέχνης. Το Σουλαουέζι βρίσκεται πάνω σε έναν από τους δύο βασικούς προτεινόμενους διαδρόμους μετανάστευσης των σύγχρονων ανθρώπων προς το Σαχούλ (Sahul), την αρχαία ενιαία ξηρά μάζα Αυστραλίας και Νέας Γουινέας. Γενετικά και αρχαιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι ο Homo sapiens έφτασε στο Σαχούλ περίπου πριν από 65.000 έως 60.000 χρόνια, γεγονός που προϋπέθετε σκόπιμες θαλάσσιες διασχίσεις — τα αρχαιότερα γνωστά ταξίδια μεγάλων αποστάσεων διά θαλάσσης από το είδος μας.

Οι επιστήμονες έχουν προτείνει μία «βόρεια» διαδρομή μέσω Βόρνεο και Σουλαουέζι προς Παπούα και Αυστραλία και μία «νότια» μέσω Σουμάτρας και Ιάβας, έπειτα από τις Μικρές Σούνδες (μεταξύ τους το Τιμόρ) προς τη βορειοδυτική Αυστραλία. Μέχρι σήμερα, υπήρχε ένα σημαντικό κενό άμεσων αρχαιολογικών ενδείξεων πάνω σε αυτές τις οδούς.

Η νέα σπηλαιογραφία του Σουλαουέζι, ακριβώς πάνω στη «βόρεια» διαδρομή, λειτουργεί ως το παλαιότερο άμεσο τεκμήριο παρουσίας σύγχρονων ανθρώπων σε αυτόν τον κρίσιμο διάδρομο. Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι που άφησαν αυτά τα αποτυπώματα είναι πολύ πιθανό να ανήκαν σε πληθυσμούς που αργότερα πέρασαν τη θάλασσα και συνέβαλαν στη γενεαλογία των προγόνων των Ιθαγενών Αυστραλών.

Από αυτή τη σκοπιά, το εύρημα υποχρεώνει σε μια ευρύτερη αναθεώρηση: η ανθρώπινη δημιουργικότητα δεν φαίνεται να γεννήθηκε σε έναν μοναδικό τόπο ούτε να περιορίστηκε στην παγετωνική Ευρώπη. Συμβολικές πρακτικές — τέχνη, αφήγηση, σήμανση τόπου, δήλωση ταυτότητας — φαίνεται ότι ήταν ήδη εδραιωμένες στη Νοτιοανατολική Ασία καθώς οι άνθρωποι εξαπλώνονταν. Και αν υπάρχει τόσο αρχαία τέχνη στο Σουλαουέζι, το ερώτημα είναι σχεδόν αναπόφευκτο: πόση ακόμη παραμένει αθέατη;

Μεγάλα τμήματα της Ινδονησίας και γειτονικών νησιών είναι αρχαιολογικά ανεξερεύνητα. Αν αυτό το εύρημα είναι ένδειξη, τότε μπορεί να υπάρχουν στους βράχους της περιοχής ίχνη ακόμη παλαιότερων παραδόσεων, που θα συνεχίσουν να μετακινούν τα όρια του τι ξέρουμε για την αρχή του ανθρώπινου συμβολισμού. Ένα πράγμα, πάντως, γίνεται ήδη σαφές: η ιστορία της ανθρώπινης δημιουργίας είναι πολύ πιο παλιά, πολύ πιο πλούσια και πολύ πιο γεωγραφικά ποικιλόμορφη από όσο νομίζαμε.