Αγία, αμαρτωλή, μύθος: Η χωρίς προηγούμενο έκθεση για τη Μαρία Μαγδαληνή -Από τον El Greco στη Nαόμι Κάμπελ

Μια μεγάλη έκθεση στο Stadel Museum φέρνει περισσότερες από 100 απεινονίσεις της Μαρίας Μαγδαληνής αντιμέτωπες: από τον El Greco και τον Georges de La Tour έως τη Marlene Dumas, που το 1996 έδωσε το πρόσωπό της στη Ναόμι Κάμπελ. Αγία, απόστολος, «αμαρτωλή», αντικείμενο επιθυμίας, γυναίκα που πενθεί.

Ένα κερί καίει μέσα στο σκοτάδι. Το τρεμάμενο φως του πέφτει επάνω σε ένα γυναικείο πρόσωπο, το χέρι που ακουμπάει ένα κρανίο. Στην «Penitent Magdalen in Meditation», γύρω στο 1635-40, ο Georges de La Tour ζωγράφισε μια γυναίκα που δεν μας κοιτάζει, δεν υπάρχει γύρω της κόσμος, στέκει μόνη απέναντι στη φλόγα και στον θάνατο, σε μια εικόνα τόσο σιωπηλή ώστε μοιάζει περισσότερο με εισβολή σε μια ιδιωτική στιγμή παρά με θρησκευτικό θέαμα.

Κι όμως, την αναγνωρίζουμε. Τα μακριά μαλλιά, η απομόνωση, το κρανίο ως memento mori, η ατμόσφαιρα μετάνοιας: είναι η Μαρία Μαγδαληνή, που η δυτική τέχνη μάς έμαθε επί αιώνες να βλέπουμε με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Μόνο που εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη ανατροπή. Η γυναίκα που κοιτάζουμε στον La Tour δεν είναι ακριβώς η γυναίκα που συναντάμε στα Ευαγγέλια.

Η Μαρία από τα Μάγδαλα των ευαγγελικών κειμένων είναι ακόλουθος του Ιησού, βρίσκεται κοντά του μέχρι τις τελευταίες στιγμές, είναι παρούσα στη Σταύρωση και στην ταφή και γίνεται μία από τις πρώτες -στο Κατά Ιωάννη η κεντρική- μάρτυρες του κενού τάφου και της Ανάστασης. Δεν αποκαλείται πόρνη. Η ταύτισή της με την ανώνυμη αμαρτωλή γυναίκα του Ευαγγελίου του Λουκά και η μεταγενέστερη συγχώνευση διαφορετικών γυναικείων μορφών δημιούργησαν σταδιακά μια δεύτερη βιογραφία. Και αυτή η δεύτερη Μαγδαληνή αποδείχθηκε ακαταμάχητη για τους καλλιτέχνες.

Αυτό ακριβώς το παράξενο ταξίδι παρακολουθεί η «Mary Magdalene. Sin. Pray. Love.», η μεγάλη έκθεση που ανοίγει στις 17 Σεπτεμβρίου στο Städel Museum της Φρανκφούρτης, σε συνεργασία με το Liebieghaus Skulpturensammlung, και διαρκεί έως τις 17 Ιανουαρίου 2027. Περισσότερα από 100 έργα -ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτικά- από τον Μεσαίωνα μέχρι σήμερα συγκροτούν την πρώτη τόσο εκτενή έκθεση στον γερμανόφωνο χώρο για τη Μαγδαληνή, με δάνεια από το Λούβρο, το Metropolitan Museum of Art, τα Μουσεία του Βατικανού, τη National Gallery of Art της Ουάσιγκτον, τη Gemäldegalerie του Βερολίνου και πέντε έργα της National Gallery του Λονδίνου.

Ο διευθυντής του Städel και του Liebieghaus, ο Philipp Demandt, το θέτει με τρόπο που σχεδόν συμπυκνώνει ολόκληρη την έκθεση: η ιστορία της Μαγδαληνής είναι πάντοτε και η ιστορία του τρόπου με τον οποίο την κοιτάζουμε. Και κάπως έτσι η έκθεση δεν αφηγείται μόνο τη διαδρομή ενός βιβλικού προσώπου, αλλά παρακολουθεί κάτι πολύ μεγαλύτερο: πώς μεταβάλλονται μέσα στους αιώνες οι αντιλήψεις για τη γυναίκα, το σώμα, τη σεξουαλικότητα, την πίστη, την ενοχή και την κοινωνική θέση.

Η Μαγδαληνή του El Greco και η μετάνοια ως έκσταση

Μισό αιώνα νωρίτερα, στη «Μετανοούσα Μαγδαληνή» («Penitent Magdalen»), περ. 1580-1585, του El Greco, δεν συναντάμε αυτή την εσωστρεφή σιωπή. Η Μαγδαληνή βρίσκεται σε ένα τοπίο που μοιάζει να συμμετέχει στην αναστάτωσή της: το ένα χέρι πλησιάζει το στήθος, το πρόσωπο σηκώνεται και τα μάτια φεύγουν προς τον ουρανό. Το κρανίο βρίσκεται και πάλι εκεί, όμως η σχέση μαζί του έχει αλλάξει. Δεν κοιτάζει τον θάνατο, κοιτάζει πέρα από αυτόν.

Εδώ η μετάνοια έχει μετατραπεί σε έκσταση. Και μαζί εμφανίζεται μία από τις πιο γόνιμες αντιφάσεις ολόκληρης της εικονογραφίας της Μαγδαληνής: η τέχνη θέλει να μιλήσει για την υπέρβαση της σάρκας, αλλά δεν μπορεί να πάψει να ενδιαφέρεται το τρωτό και γεμάτο επιθυμίες σώμα. Το πρόσωπο, ο λαιμός, τα μακριά μαλλιά, τα υφάσματα, το βλέμμα γίνονται φορείς μιας πνευματικής εμπειρίας που παραμένει έντονα σωματική.

Αυτό ίσως εξηγεί και την τεράστια εικαστική αντοχή της. Η Παναγία μπορούσε να ενσαρκώσει την αγνότητα και η Εύα την πτώση. Η Μαγδαληνή μπορούσε να χωρέσει αντιφατικές ιδιότητες στο ίδιο κορμί. Αμαρτία και αγιότητα, αισθησιασμό και άρνηση του αισθησιασμού, σωματικότητα και πνευματική έκσταση.

Η «απόστολος των αποστόλων» και το noli me tangere

Και όμως, υπάρχει μια εντελώς διαφορετική Μαγδαληνή, πολύ πιο κοντά στην ευαγγελική αφήγηση. Στο «Noli me tangere» του Laurent de La Hyre, του 1656, γονατίζει μπροστά στον αναστημένο Χριστό. Είναι η στιγμή της αναγνώρισης: ο άνθρωπος τον οποίο αρχικά θεωρεί κηπουρό την καλεί με το όνομά της και εκείνη καταλαβαίνει ποιος βρίσκεται μπροστά της. Το χέρι του Χριστού δημιουργεί την απόσταση του «μη μου άπτου».

Εδώ δεν έχει σημασία ποια υπήρξε προηγουμένως, ούτε από ποιες αμαρτίες υποτίθεται ότι μετανοεί. Σημασία έχει ότι είδε. Ότι είναι φορέας μιας γνώσης την οποία ακόμη δεν έχουν οι άνδρες μαθητές. Από αυτή την ιδιότητά της προκύπτει και ο μεταγενέστερος χαρακτηρισμός apostola apostolorum, «απόστολος των αποστόλων».

Ακόμη πιο αινιγματική είναι η «Mary Magdalene at the Tomb», περ. 1535-40, του Giovanni Girolamo Savoldo. Το σώμα σχεδόν εξαφανίζεται μέσα σε ένα εκπληκτικό ασημένιο ύφασμα που αντανακλά το φως της αυγής. Από το βαρύ περίβλημα εμφανίζεται το πρόσωπό της και στρέφεται προς εμάς. Ο Savoldo δεν χρειάζεται ούτε γυμνό σώμα, ούτε θεατρικά δάκρυα για να δημιουργήσει μια Μαγδαληνή με καθηλωτική παρουσία. Το έργο ανήκει στη National Gallery και βρίσκεται ανάμεσα στα έργα που θα παρουσιάσει το Städel στην έκθεση.

Στη «Magdalene Grieving over the Body of Christ» του Arnold Böcklin, του 1867, το σώμα επιστρέφει με άλλη ένταση. Η Μαγδαληνή σκύβει πάνω από τον νεκρό Χριστό, και η σχέση ανάμεσα στα δύο σώματα δεν έχει τίποτε από την ήρεμη απόσταση του «Noli me tangere». Εδώ κυριαρχεί η οδυνηρή συνειδητοποίηση της απώλειας. Και αυτή είναι ακόμη μία από τις μεταμορφώσεις που κάνουν τη μορφή της τόσο ανθεκτική: η τέχνη μπόρεσε να την κάνει φορέα όχι μόνο της ενοχής ή της ερωτικής επιθυμίας αλλά και ενός σχεδόν πρωτογενούς πένθους.

Και ξαφνικά η Μαρία Μαγδαληνή είναι η Nαόμι Κάμπελ

Περνούν αιώνες και, το 1996, η Marlene Dumas κάνει μια κίνηση που αλλάζει απότομα τη θερμοκρασία της αφήγησης. Το έργο της ονομάζεται «Naomi Campbell as Maria Magdalena». Ένα από τα διασημότερα supermodels του πλανήτη γίνεται Μαρία Μαγδαληνή.

Η Dumas δουλεύει με ακουαρέλα και λάδι σε χαρτί, σε ένα μικρό έργο μόλις 32,4 επί 24 εκατοστά. Το πρόσωπο εμφανίζεται κάτω από ένα βαθύ κόκκινο κάλυμμα. Η ζωγραφική το διαλύει σχεδόν όσο το δημιουργεί: μάτια έντονα, κόκκινα χείλη, χρώμα που τρέχει, μια εικόνα ταυτόχρονα οικεία και ασταθής.  Δεν υπάρχει κρανίο. Δεν υπάρχει κερί. Δεν υπάρχει έρημος. Δεν υπάρχει Χριστός. Και, κυρίως, δεν υπάρχει μετάνοια.

Η συνάντηση είναι ηλεκτρισμένη ακριβώς επειδή η Campbell φέρνει μαζί της ένα εντελώς διαφορετικό σύστημα εικόνων: μόδα, celebrity, ομορφιά, φυλή, σεξουαλικότητα, φωτογραφική αναπαραγωγή, το γυναικείο πρόσωπο και σώμα ως δημόσιο θέαμα. Η Dumas παίρνει μια γυναίκα της οποίας η εικόνα στα μέσα της δεκαετίας του 1990 βρίσκεται παντού και την τοποθετεί μέσα σε μια εικονογραφική παράδοση που επί αιώνες είχε επίσης μετατρέψει μια γυναίκα σε εικόνα, επενδύοντάς την με επιθυμίες, φόβους και ηθικές κρίσεις.

Το ενδιαφέρον δεν είναι απλώς ότι ένα διάσημο μαύρο μοντέλο «παίζει» τη Μαγδαληνή. Είναι ότι οι δύο γυναίκες συναντιούνται μέσα στον ίδιο μηχανισμό: ποιος έχει δικαίωμα να ορίζει μια γυναίκα από την εικόνα της; Και η Μαγδαληνή της Dumas κάνει κάτι που αποκτά ιδιαίτερη δύναμη όταν τη βάλεις δίπλα στον La Tour με τον οποίο ξεκινήσαμε. Εκείνη χαμηλώνει το βλέμμα και αποσύρεται στον εσωτερικό της κόσμο. Η Κάμπελ της Dumas βρίσκεται απέναντί μας. Κοιτάζει αυτόν που την κοιτάζει.

Γι’ αυτό το έργο δεν είναι απλώς η μοντέρνα κατάληξη της έκθεσης. Μας αναγκάζει να ξανακοιτάξουμε προς τα πίσω: τον El Greco, τον La Tour, τον Savoldo και ολόκληρη την παράδοση. Πόσα από όσα βλέπαμε ως «Μαγδαληνή» ανήκαν στη γυναίκα και πόσα στους ανθρώπους που την απεικόνισαν;

Δεν είναι τυχαίο ότι το Städel δίνει ιδιαίτερο βάρος στις γυναίκες δημιουργούς. Δίπλα στους Dürer, Guercino, Georges de La Tour, Claude Lorrain, Böcklin, Beckmann και David LaChapelle συναντάμε Lavinia Fontana, Elisabetta Sirani, Luisa Roldán, Ottilie W. Roederstein, Lotte Laserstein, Kiki Smith, Marlene Dumas και Nieves González.

Το ερώτημα γίνεται αναπόφευκτο: αλλάζει η Μαγδαληνή όταν αλλάζει αυτός -ή αυτή- που την κοιτάζει;

Η Μαγδαληνή του 2025 κρατά η ίδια το κρανίο

Η «La sfida (The Challenge)» της Nieves González, του 2025, μοιάζει σχεδόν να απαντά στο ερώτημα. Τα παλιά σύμβολα είναι όλα εκεί. Τα εξαιρετικά μακριά ξανθά μαλλιά. Το κατακόκκινο ένδυμα. Το κρανίο. Μόνο που μοιάζουν να έχουν αποσυνδεθεί από την παλιά υποχρέωσή τους να αφηγηθούν την ενοχή μιας γυναίκας. Η μορφή δεν γονατίζει μπροστά στο κρανίο. Το κρατά.

Αυτό είναι ένα ωραίο σημείο άφιξης για την έκθεση. Τα σύμβολα που κατασκεύασαν τη Μαγδαληνή επί αιώνες δεν εξαφανίστηκαν. Παραμένουν διαθέσιμα, αλλά μπορούν πλέον να αλλάξουν σημασία.

Και εδώ αποκτά ενδιαφέρον ακόμη και η παρουσία στην έκθεση της Μαρίας της Αιγυπτίας, στη γλυπτή μορφή του Luis Salvador Carmona. Δεν πρόκειται για τη Μαρία Μαγδαληνή. Ακριβώς όμως τέτοιες γειτονικές ιστορίες μετανοημένων γυναικών, ασκητριών και αγίων συνέβαλαν μέσα στους αιώνες σε ένα εικονογραφικό σύμπαν στο οποίο οι ταυτότητες, οι ιδιότητες και τα σύμβολα μπορούσαν να διασταυρώνονται.

Και μετά τη Φρανκφούρτη, η Βρετανία

Το αξιοσημείωτο είναι ότι αυτή η μεγάλη επιστροφή στη Μαγδαληνή δεν τελειώνει τον Ιανουάριο στη Φρανκφούρτη. Τον Φεβρουάριο του 2027, μόλις λίγες εβδομάδες μετά το κλείσιμο της γερμανικής έκθεσης, ξεκινά στη Βρετανία το «Mary Magdalene: Woman and Myth», ένα μεγάλο περιοδεύον εγχείρημα της National Gallery που θα διαρκέσει έως τον Ιανουάριο του 2028. Η ανακοίνωση της ίδιας της National Gallery είναι αποκαλυπτική: η έκθεση θα εξετάσει πώς ο μύθος και η αφήγηση διαμόρφωσαν τη ζωή και την κληρονομιά της Μαρίας Μαγδαληνής μέσα σε δύο χιλιάδες χρόνια ιστορίας της τέχνης.