Η Αθήνα ερωτεύθηκε την ευφυΐα του Ουίλιαμ Κέντριτζ: Πώς έφερε τον μύθο του Ορφέα στο σήμερα -Η όπερα, η έκθεση, το βιβλίo

Είδαμε την όπερα «Ορφέας» του Κλαούντιο Μοντεβέρντι στην Εθνική Λυρική Λυρική, στην πρωτοποριακή σκηνοθεσία του σπουδαίου Νοτιοαφρικανού εικαστικού Ουίλιαμ Κέντριτζ και επισκεφθήκαμε την έκθεσή του «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Σκίτσα από κάρβουνο που αρχίζουν να χορεύουν. Αρχαίες λύρες που συνομιλούν με μαύρα αναλογικά τηλέφωνα του 20ού αιώνα. Θρακιώτικοι ελαιώνες που λιώνουν από έρωτα και θλίψη. Βάρκες του Αχέροντα που πλέουν στο αιώνιο σκοτάδι του Άδη. Υφάσματα και πλισέ φούστες που γίνονται γλυπτά οριγκάμι σε μια μαγευτική χορογραφία. Ακουαρέλες, σελίδες από σημειωματάρια και φύλλα από παλιά λεξικά, εγκυκλοπαίδειες και κιτρινισμένους τηλεφωνικούς καταλόγους που γίνονται καμβάδες.

Στίχοι από τα σονέτα του Ρίλκε που ζωντανεύουν και μια ανάλαφρη πολυπρισματική οπτική που όμως κουβαλά μέσα της φιλοσοφικές θεωρίες του Νίτσε, του Ρολάν Μπαρτ, του Λακάν και του Φρόιντ και σύγχρονες ερμηνείες για το μοιραίο βλέμμα που έκανε τον Ορφέα να χάσει για δεύτερη φορά, αλλά αυτή τη φορά πάντα την Ευρυδίκη…

Η Αθήνα αυτή την εβδομάδα έχει -δικαίως- ερωτευθεί το εικαστικό σύμπαν του σπουδαίου Νοτιοαφρικανού εικαστικού Ουίλιαμ Κέντριτζ, ο οποίος, μέσα από τη σύζευξη της ζωγραφικής, της χαρακτικής, της γλυπτικής, των κινουμένων σχεδίων, των εικαστικών βιντεοπροβολών, της όπερας και του θεάτρου, έχει φέρει τον μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης στο σήμερα.

Πώς ο Κέντριτζ έφερε το αριστούργημα του Μοντεβέρντι από το από το 1607, στο 1910 -Τι τον ενέπνευσε

Πιάνοντας την άκρη του νήματος όχι από την αρχαιότητα, ούτε από τις «Μεταμορφώσεις» του Βιργιλίου, ο Ουίλιαμ Κέντριτζ αποφάσισε να προσεγγίσει -αλλά και να ξεκλειδώσει- τη σπουδαία όπερα «L’Orfeo» (Ορφέας) του Κλαούντιο Μοντεβέρντι (1567-1643), μέσα από τα «Τα Σονέτα Προς τον Ορφέα» του Γερμανού ποιητή Ράινερ Μαρία Ρίλκε (1875-1926), βιβλίο που κυκλοφορεί στα ελληνικά σε δίγλωσση έκδοση από τις Εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση του Γιώργου Κεντρωτή.

Το έργο περιλαμβάνει πενήντα πέντε αυτόνομα σονέτα που συνθέτουν ένα ενιαίο ποίημα και τα οποία γράφτηκαν σε λίγες μόνο ημέρες τον Φλεβάρη του 1922, τέσσερα χρόνια πριν τον θάνατο του ποιητή, όταν συγκλονισμένος έμαθε για τον χαμό της δεκαεννιάχρονης χορεύτριας Βέρα Ουκάμα Κνόοπ από λευχαιμία, ασθένεια από την οποία τελικά θα αποβιώσει και ο ίδιος. Ορφέας είναι ο Ρίλκε που θρηνεί τραγουδώντας τη δική του Ευρυδίκη. Επί της ουσίας είναι ο θρήνος για την ίδια τη θνητότητα των έμβιων όντων, για την ομορφιά της ζωής που φεύγει μέσα από τα χέρια μας όσο κι αν τη λαχταράμε, σαν το νερό που γλιστράει πάνω στην άμμο και επιστρέφει ξανά πίσω στην απεραντοσύνη της θάλασσας.

«Καθάριο κρύσταλλο που ηχεί και που συντρίβεται ηχώντας»

«Πόσος “μυθικός” Ορφέας απαντάται στα σονέτα του Ρίλκε;», αναρωτιέται ο μεταφραστής Γιώργος Κεντρωτής στο υπέροχο επίμετρό του, που σε κάνει αφενός να λαχταράς το βιβλίο και αφετέρου να κατανοήσεις το ποίημα του Ρίλκε, αλλά και την εικαστική ματιά του Κέντριτζ που βασίζεται σε αυτό. «Σίγουρα περισσότερος από όσο απαντάται “Ευρυδίκη”, αλλά και εξαιρετικά αποσπασματικός, και σχεδόν πάντα μέσω Οβιδίου. Ο μέγας Ρωμαίος ποιητής στο ενδέκατο βιβλίο των Μεταμορφώσεών του μας αφηγείται τον τρόπο με τον οποίο οι θρακικές Μαινάδες, οι πιστές ακόλουθοι του θεού Διονύσου, μανιασμένες από την περιφρόνηση του Ορφέα στο πρόσωπό τους, λιθοβολούν και ραβδίζουν τον αοιδό την ώρα που έκρουε τα νεύρα της λύρας του· επειδή, όμως, η μουσική που ακουγόταν ήταν τόσο όμορφη και θελκτική, τα ραβδιά και οι πέτρες αρνούνταν να τον χτυπήσουν, κάτι που έκανε τις Μαινάδες να μανιάσουν ακόμα περισσότερο και να του ξεσκίσουν τις σάρκες με διάθεση βακχική και οργιαστική. Tα οβιδιακά αυτά στοιχεία απαντώνται εν σπέρματι και σκόρπια στα σονέτα του Ρίλκε· όπως επίσης εν σπέρματι και σκόρπια απαντώνται και άλλα μυθολογικά “δεδομένα” […] Και σε όλα αυτά δίπλα, που εν σπέρματι και σκόρπια απαντώνται στα σονέτα, υπάρχει δίκην μπάσο κοντίνουο και τούτο το εντελώς σημαδιακό: η νύξη για τη δύναμη της μουσικής και του άσματος που βάζει βράχια και δέντρα να χορεύουν και που γοητεύει όχι μόνο τα άγρια ζώα, αλλά ακόμα και αυτό το “κτήνος” του θανάτου – πρόκειται για εκείνη τη δύναμη που κάνει τα ποτάμια να σταματούν και έπειτα να ξαναρχίζουν τη ροή τους (…) πρόκειται για εκείνη τη δύναμη που κάνει τα σώματα να πεθαίνουν και έπειτα να ξαναρχίζουν τη ζωή τους».

«Στον μύθο του Ορφέα από όλες τις εκδοχές πάντοτε με ενδιέφερε η εκδοχή της ιστορίας του Ρίλκε. Είναι εκπληκτική», εξομολογείται ο Ουίλιαμ Κέντριτζ, συνομιλώντας με τη Φιόνα Μάντοκς, την κριτικό κλασικής μουσικής της εφημερίδας The Observer. «Να την πω εν συντομία με δικά μου λόγια: Η Ευρυδίκη βρίσκεται στον Κάτω Κόσμο. Ο αγγελιοφόρος Ερμής είναι κι αυτός εκεί για να την οδηγήσει στην έξοδο. Γνωρίζουμε ότι ο όρος της απελευθέρωσής της είναι να μην κοιτάξει πίσω ο Ορφέας. Η καρδιά του ποιήματος έγκειται στο ότι, αν και η Ευρυδίκη είναι νεκρή στον Κάτω Κόσμο, είναι τόσο συναισθηματικά φορτισμένη από τη νέα της κατάσταση, τον πρόσφατο θάνατό της, που τη βιώνει σαν εγκυμοσύνη. Είναι τόσο γεμάτη από όλο αυτό που δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτε άλλο. Έχει ήδη ριζώσει στον Κάτω Κόσμο. Όταν ο αγγελιοφόρος την αγγίζει απαλά και της λέει “Λυπάμαι, έστρεψε τι βλέμμα του πίσω”, το μόνο που είναι σε θέση να κάνει είναι να κοιτάξει προς τα πάνω και να ρωτήσει: “Ποιος;”. Έχει ήδη ξεχάσει τον Ορφέα. Αυτός έχει κατέβει στον Κάτω Κόσμο για να τη σώσει, αλλά εκείνη βρίσκεται ήδη σε έναν διαφορετικό κόσμο. Αυτό μου είχε κάνει εντύπωση πριν από τριάντα χρόνια όταν πρωτοδιάβασα αυτό το ποίημα του Ρίλκε. Σε ένα από τα μουσικά ιντερλούδια χρησιμοποιούμε μέρος αυτού του κειμένου. Έτσι, λοιπόν, οραματιστήκαμε την όπερα βασισμένοι στον κόσμο του Ρίλκε, και την τοποθετήσαμε περίπου στο 1910 – προτού γράψει τα “Σονέτα Προς Τον Ορφέα” το 1922», καταλήγει ο Ουίλιαμ Κέντριτζ.

Το κλειδί για να κατανοήσουμε τη ματιά του Κέντριτζ στον Ορφέα

Τα σκίτσα που ζωντανεύουν, τόσο στη σκηνή της Λυρικής όσο και μέσα στο installation με το ξύλινο κουτί και την οθόνη που δείχνει τα κινούμενα σχέδια του Κέντριτζ στην έκθεση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, συμβολίζουν την αέναη κίνηση της μουσικής έναντι της στατικότητας του θανάτου.

Ο Ουίλιαμ Κέντριτζ χτίζει τον δικό του Ορφέα πάνω σε αυτήν ακριβώς τη δυναμική και την κινητικότητα της μουσικής, δηλαδή της ορμητικής ζωής που σαν «καθάριο κρύσταλλο που ηχεί και που συντρίβεται ηχώντας», κυλάει αψηφώντας τον θάνατο, λες και μπορεί να υπάρχει για πάντα. Αυτό το υπερθέαμα που είδαμε στην Εθνική Λυρική Σκηνή -το οποίο αναμφισβήτητα μαζί με τη «δίδυμη» ατομική έκθεση του Ουίλιαμ Κέντριτζ που παρουσιάζεται παράλληλα με την όπερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (έως τις 24/1/2027) αποτελούν το σπουδαιότερο καλλιτεχνικό γεγονός του φετινού φθινοπώρου- είναι γεμάτο από εικόνες, σκίτσα από κάρβουνο, μολυβιές που τις βάζει η Μουσική να χορεύουν και που, όπως λέει ο Γιώργος Κεντρωτής, υπνωτίζουν τον Χάρο και συγκινούν την Περσεφόνη, ημερεύοντας «ακόμα και αυτό το κτήνος του θανάτου».

Κάθε στιγμιότυπο από τη μεγάλη διεθνή συμπαραγωγή της ΕΛΣ με το Γκλάιντμπορν και τη Μετροπόλιταν που χειροκροτήθηκε θερμά από το κοινό, δεν ήταν απλώς ένας ακόμα Ορφέας του Μοντεβέρντι. Ήταν ο Ορφέας του Μοντεβέρντι μέσα από το συναρπαστικό, μαγευτικό φίλτρο του Κέντριτζ, όπως το συνέλαβε διαβάζοντας τα «Σονέτα Προς Τον Ορφέα» του Ρίλκε.

Η διαρκής κίνηση που βλέπουμε επί σκηνής με τα σκίτσα να ζωντανεύουν και τους λυρικούς ηθοποιούς να γίνονται και οι ίδιοι κινούμενα γλυπτά, είναι μια συμβολική φυγή από τη στατικότητα του θανάτου. Μια απόδραση από το αναπόφευκτο της ανυπαρξίας που δεν καταπίνεται με τίποτα.

Σε αυτό το αριστούργημα του Κέντριτζ, το οποίο παρακολουθείς επί σχεδόν δύο ώρες χωρίς ανάσα, από την πρώτη νότα της υπέροχης τοκάτας -την ωραιότερη εισαγωγή σε όπερα που σβήνει αμέσως μετά από έναν λυτρωτικό μουσικό λυγμό- μέχρι το φινάλε, η μαγεία μένει αμείωτη, όπως και η κίνηση που γεννά η παντοδύναμη μουσική του Ορφέα.

Info: 

-Ορφέας, Κλάουντιο Μοντεβέρντι, Εθνική Λυρική Σκηνή (επόμενες παραστάσεις: 8, 10, 12 και 14 Νοεμβρίου) | nationalopera.gr

-Έκθεση «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων: Ορφέας, Ευρυδίκη, Μεταμόρφωση και Επιστροφή» του William Kentridge στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (έως 24/1/2027) | namuseum.gr

• ΟΛΕΣ ΟΙ ΕΙΔΗΣΕΙΣ 
• «Πέδρο Πάραμο»: Το αριστούργημα όπου βασίζεται η ταινία του Netflix
• Διαβάσαμε το νέο βιβλίο του Πέδρο Αλμοδόβαρ με 12 αδημοσίευτες ιστορίες που φωτίζουν ποιος πραγματικά είναι
• Τζωρτζ Στάινερ, νέο βιβλίο: «Ζούμε ένα μακρύ Σάββατο αναμονής. Θα γνωρίσει ποτέ η ανθρωπότητα Κυριακή; Αμφίβολο»