Μερικές φορές τα κομμάτια ενός παζλ ταιριάζουν μεταξύ τους μόνο όταν η εικόνα έχει ήδη ολοκληρωθεί. Η σφοδρή αντίδραση της UEFA απέναντι στο σχέδιο του Τζιάνι Ινφαντίνο να διαθέσει δικαιώματα του Παγκοσμίου Κυπέλλου σε ιδιώτες επενδυτές που συνδέονται με την οικογένεια Τραμπ δεν ήταν, τελικά, ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Ήρθε σε μια στιγμή κατά την οποία μεγάλο μέρος της ποδοσφαιρικής κοινότητας είχε ήδη εξαντληθεί από τον τρόπο με τον οποίο διοργανώθηκε και παρουσιάστηκε το τουρνουά.
Η συνύπαρξη Ντόναλντ Τραμπ και Τζιάνι Ινφαντίνο είχε από μόνη της δημιουργήσει ένα εκρηκτικό μείγμα. Όμως η συνέχεια ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. Ο πρόεδρος της FIFA είχε δημιουργήσει ο ίδιος το περιβάλλον μέσα στο οποίο το σχέδιό του μπορούσε να εμφανιστεί ως φυσική συνέχεια όσων είχαν προηγηθεί.
Κοιτάζοντας σήμερα πίσω, αρκετές από τις επιλογές του τουρνουά αποκτούν διαφορετικό νόημα. Το Παγκόσμιο Κύπελλο στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν ήταν μόνο μια διοργάνωση. Μοιάζει όλο και περισσότερο με μια επίδειξη δυνατοτήτων. Ένα διαφημιστικό φυλλάδιο για το ποδόσφαιρο που θέλει να πουλήσει η FIFA στους επόμενους επενδυτές.
Το μήνυμα ήταν σαφές: το προϊόν μπορεί να γίνει μεγαλύτερο, πιο θεαματικό, πιο εμπορικό και, κυρίως, πιο ελεγχόμενο.
Το ποδόσφαιρο, όμως, είχε μέχρι σήμερα ένα βασικό χαρακτηριστικό που δεν μπορεί εύκολα να τιμολογηθεί: την απρόβλεπτη φύση του. Ο Ινφαντίνο επιχείρησε να περιορίσει ακόμη και αυτό.
Στις εξέδρες βρέθηκαν μουσικοί, κινηματογραφικοί αστέρες και αθλητές άλλων αθλημάτων. Το πρόγραμμα εμπλουτίστηκε με στοιχεία ψυχαγωγίας που μέχρι πρότινος έμοιαζαν ξένα προς ένα Παγκόσμιο Κύπελλο. Στον τελικό προστέθηκε ακόμη και ημίχρονη μουσική παράσταση διάρκειας περίπου μισής ώρας.
Παράλληλα, αυξήθηκαν οι εμπορικές δυνατότητες. Οι διακοπές για νερό έδωσαν επιπλέον χώρο στη διαφήμιση, ενώ η λογική της τηλεοπτικής μετάδοσης άρχισε να αποκτά ολοένα μεγαλύτερη βαρύτητα μέσα στην ίδια τη ροή του παιχνιδιού.
Το μήνυμα προς τον επενδυτή ήταν σχεδόν ιδανικό: περισσότερο θέαμα, περισσότερος τηλεοπτικός χρόνος, περισσότερη διαφήμιση. Και πάνω απ’ όλα, έλεγχος. Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο στοιχείο ολόκληρης της ιστορίας.
Το ποδόσφαιρο είναι ένα προϊόν που δεν ελέγχεται απόλυτα. Μια ομάδα μπορεί να χάσει ενώ θεωρείται φαβορί. Ένα λάθος μπορεί να αλλάξει έναν αγώνα. Μια αμφισβητούμενη απόφαση μπορεί να ανατρέψει ένα τουρνουά. Ακριβώς γι’ αυτό δημιουργήθηκε ο VAR.
Μόνο που το σύστημα που παρουσιάστηκε ως εγγύηση αντικειμενικότητας εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα εργαλεία του σύγχρονου ποδοσφαίρου. Οι αποφάσεις δεν έγιναν απαραίτητα πιο καθαρές. Σε αρκετές περιπτώσεις έγιναν πιο περίπλοκες, καθώς η τεχνολογία έδωσε στους διαιτητές τη δυνατότητα να αναζητούν μέσα από τις εικόνες μια διαφορετική εκδοχή της πραγματικότητας.
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήρθε με την αποβολή του Μπρεέλ Εμπολό, απόφαση που αργότερα κρίθηκε αντίθετη με τους κανονισμούς από το IFAB, το αρμόδιο όργανο για τους κανόνες του ποδοσφαίρου. Μόνο που η διόρθωση ήρθε όταν ήταν πλέον αργά. Η Ελβετία είχε ήδη αγωνιστεί με αριθμητικό μειονέκτημα και το αποτέλεσμα είχε ήδη καταγραφεί.
Η τεχνολογία είχε υποσχεθεί να εξαλείψει το λάθος. Στην πράξη, δημιούργησε καινούργιες μορφές αμφισβήτησης. Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον βρέθηκε η Αργεντινή του Λιονέλ Μέσι.
Η ομάδα του Μέσι ήταν μία από τις μεγάλες πρωταγωνίστριες του τουρνουά, αλλά και μία από εκείνες που ευνοήθηκαν από μια σειρά αμφιλεγόμενων αποφάσεων. Υπήρξαν περιπτώσεις όπου οι διαιτητικές αποφάσεις προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, ενώ η χρήση του VAR δεν έδωσε πάντα την αίσθηση ότι λειτουργούσε με τον ίδιο τρόπο για όλες τις ομάδες.
Η Αργεντινή βρέθηκε έτσι στο επίκεντρο μιας συζήτησης που ξεπερνούσε το αγωνιστικό σκέλος.
Και όσο το τουρνουά προχωρούσε, τόσο περισσότερο γινόταν εμφανές ότι η FIFA του Ινφαντίνο επιχειρούσε να παρουσιάσει μια νέα εκδοχή του ποδοσφαιρικού προϊόντος. Ένα προϊόν χωρίς όρια.
Περισσότερο θέαμα. Περισσότερη διαφήμιση. Περισσότερη τηλεοπτική αξιοποίηση. Περισσότεροι εμπορικοί συνεργάτες. Και, τελικά, περισσότερες επενδύσεις. Αυτό εξηγεί και γιατί η ιδέα της πώλησης δικαιωμάτων σε ιδιώτες επενδυτές δεν μοιάζει πλέον τόσο ξαφνική.
Το Παγκόσμιο Κύπελλο λειτούργησε ως βιτρίνα. Οι υποψήφιοι επενδυτές μπορούσαν να δουν στην πράξη ότι η FIFA μπορεί να μετατρέψει κάθε στοιχείο της διοργάνωσης σε εμπορικό περιεχόμενο. Οι αγώνες, οι παίκτες, οι εξέδρες, οι διακοπές, η μουσική, η τηλεοπτική παραγωγή και η ίδια η εικόνα του τουρνουά μπορούν να αποτελέσουν τμήματα ενός πολύ μεγαλύτερου επιχειρηματικού προϊόντος.
Ο Ινφαντίνο δεν παρουσίασε απλώς ένα Παγκόσμιο Κύπελλο. Παρουσίασε ένα μοντέλο.
Το πρόβλημα είναι ότι το ποδόσφαιρο δεν είναι μόνο μοντέλο. Είναι και άθλημα.
Και οι φίλαθλοι δεν αγοράζουν απλώς ένα προϊόν. Θέλουν να πιστεύουν ότι αυτό που συμβαίνει μέσα στο γήπεδο έχει ακόμη αξία από μόνο του. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σύγκρουση.
Ο Ινφαντίνο αντιλαμβάνεται το ποδόσφαιρο ως μία παγκόσμια βιομηχανία ψυχαγωγίας με τεράστια περιθώρια ανάπτυξης. Η UEFA, τα εθνικά πρωταθλήματα και μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ποδοσφαιρικής κοινότητας εξακολουθούν να θεωρούν ότι υπάρχουν όρια τα οποία δεν πρέπει να ξεπεραστούν. Η νέα σύγκρουση γύρω από τα δικαιώματα και τους επενδυτές είναι, επομένως, κάτι περισσότερο από μια διαφωνία μεταξύ οργανισμών. Είναι σύγκρουση για το ποιος θα αποφασίζει τι είναι το σύγχρονο ποδόσφαιρο. Και η ειρωνεία είναι ότι ο ίδιος ο Ινφαντίνο δημιούργησε ένα μεγάλο μέρος της δυσπιστίας που αντιμετωπίζει σήμερα.
Η επιθετική εμπορευματοποίηση, οι συνεχείς αλλαγές, η διεύρυνση του θεάματος και η αίσθηση ότι τα πάντα μπορούν να αλλάξουν προκειμένου να εξυπηρετηθεί ένα οικονομικό σχέδιο προκάλεσαν αντιδράσεις πολύ πριν φτάσει η υπόθεση των επενδύσεων στο αποκορύφωμά της. Το Παγκόσμιο Κύπελλο υποτίθεται ότι θα έδειχνε πόσο καλά λειτουργεί το νέο μοντέλο. Τελικά, μπορεί να έδειξε και τα όριά του. Και υπάρχει μία ακόμη ειρωνεία.
Η Αργεντινή του Μέσι δεν κατέκτησε το τρόπαιο. Αν το είχε κάνει, ο Ινφαντίνο θα είχε στα χέρια του ένα εξαιρετικά ισχυρό επικοινωνιακό εργαλείο. Θα μπορούσε να παρουσιάσει την επιτυχία μιας μη ευρωπαϊκής ομάδας ως απόδειξη ότι το νέο, παγκόσμιο ποδόσφαιρο που οραματίζεται δεν χρειάζεται να υπακούει στις παραδοσιακές ισορροπίες της Ευρώπης.
Θα μπορούσε ακόμη να κατηγορήσει τους Ευρωπαίους επικριτές του για προστατευτισμό και για προσπάθεια να εμποδίσουν την οικονομική ανάπτυξη του παγκόσμιου ποδοσφαίρου.
Η ήττα της Αργεντινής του στέρησε αυτό το επιχείρημα
Και τώρα, ενώ η UEFA σκληραίνει τη στάση της και οι αντιδράσεις απέναντι στον Ινφαντίνο αυξάνονται, όλα όσα συνέβησαν στο τουρνουά μοιάζουν να αποκτούν μια διαφορετική σημασία.
Οι μουσικές παραστάσεις, οι αυξημένες διακοπές, η διαφήμιση, η τεχνολογία, ο VAR, οι αμφιλεγόμενες αποφάσεις, η πολιτική παρέμβαση και η υπερβολική προσωποποίηση της FIFA γύρω από τον πρόεδρό της δεν μοιάζουν πλέον με μεμονωμένες επιλογές.
Μοιάζουν με κομμάτια της ίδιας εικόνας. Ο Ινφαντίνο θέλει ένα ποδόσφαιρο μεγαλύτερο, ακριβότερο και πιο εμπορικό. Το ερώτημα είναι αν θέλει ταυτόχρονα ένα ποδόσφαιρο που θα συνεχίσει να ανήκει στους φιλάθλους. Γιατί υπάρχει ένα όριο που ακόμη και τα μεγαλύτερα οικονομικά συμφέροντα δυσκολεύονται να ξεπεράσουν. Το ποδόσφαιρο μπορεί να πουληθεί. Η απρόβλεπτη φύση του, όμως, δεν μπορεί να ελεγχθεί για πάντα. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αδυναμία του σχεδίου Ινφαντίνο.
Όσο περισσότερο προσπαθεί να μετατρέψει το παιχνίδι σε τέλεια οργανωμένο παγκόσμιο θέαμα, τόσο περισσότερο κινδυνεύει να απομακρύνει εκείνους που το έκαναν εξαρχής τόσο πολύτιμο.
Τους ανθρώπους που κάθονται στην εξέδρα και εξακολουθούν να πιστεύουν ότι, για ενενήντα λεπτά, τίποτα δεν είναι πραγματικά προκαθορισμένο.