Ένα από τα πράγματα που σου μαθαίνει η επιστήμη της ιστοριογραφίας είναι πως όταν μιλάς για το παρελθόν, μιλάς πάντα με τους όρους του παρόντος, και δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς.
Συνεπώς, ο τρόπος με τον οποίον επισκεπτόμαστε σήμερα τα κείμενα της κλασικής γραμματείας, λέει περισσότερα για εμάς παρά για τα ίδια τα κείμενα, η μεγαλοσύνη των οποίων έτσι κι αλλιώς δεν περίμενε την ταπεινότητά μας για να αναδειχθεί, όταν η αξία τους έχει δοκιμαστεί δια μέσου τόσων αιώνων. Έτσι και η κινηματογραφική Οδύσσεια του Νόλαν: λέει περισσότερα για τον Νόλαν και τα διακυβεύματα του σύγχρονου κόσμου παρά για το ίδιο το ομηρικό έπος.
Ας συμφωνήσουμε πρωτίστως στο εξής: Ο Νόλαν φτιάχνει ένα οπτικοακουστικό υπερθέαμα που αφήνει άναυδο τον θεατή που θα το απολαύσει. Γυρισμένο με το πιο ακριβό φιλμ που κυκλοφορεί και στα πιο παραδεισένια σημεία του πλανήτη δημιουργεί εκστατικές εικόνες που θα μείνουν για πάντα στην ιστορία του σινεμά.
Δεν είναι η πρώτη φορά που μας συναρπάζει κατ’ αυτόν τον τρόπο ο Νόλαν καθώς παλιότερες ταινίες του όπως το Ιντερστέλαρ, η Δουνκέρκη ή ο Οπενχάιμερ έχουν ήδη αναδείξει το κοσμοσύμπαν του σημαντικού αυτού καλλιτέχνη.
Καταρχάς, ο Βρετανός σκηνοθέτης ταυτίζεται ως προς το ύφος με τα ομηρικά έπη καθώς είναι και ο ίδιος ένας “επικός” δημιουργός. Αν σκεφτούμε τους σκηνοθέτες που έχει δηλώσει ο ίδιος κατά καιρούς ότι ξεχωρίζει, θα δούμε ότι έρχονται από την παράδοση ταινιών με επικό χαρακτήρα όπως ο «Λώρενς της Αραβίας» του Ντ. Λην ή των ταινιών του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, όπως η αντιπολεμική ταινία, «Οι σταυροί στο μέτωπο» και ο «Σπάρτακος», αμφότερες με τον Κερκ Ντάγκλας, το «2001. Οδύσσεια του διαστήματος» ή το «Μπλέιντ Ράνερ» του Ρίντλεϊ Σκοτ κ.ά.
Ο πρωταγωνιστής του, ο Ματ Ντέιμον θυμίζει άλλωστε σε πολλά τον Κερκ Ντάγκλας: είναι πάντα ένας θετικός ήρωας, φορέας του καλού και έτοιμος να υποστεί πολλά προκειμένου να υπηρετήσει τις αξίες του.
Τι σημαίνει όμως επικό είδος; Είναι εκείνο που αφηγείται ηρωικά κατορθώματα και μεγάλες περιπέτειες, που η αφήγησή του είναι μακροσκελής, που το ύφος του είναι μεγαλόσχημο και που σκοπό του δεν έχει μόνο να διασκεδάσει τον ακροατή/θεατή αλλά και να τον κάνει κοινωνό υψηλών αξιών όπως η ανδρεία και η τιμή. Όλα είναι μεγάλα στο έπος όπως και τα πλάνα του Νόλαν… Μεγάλες είναι και οι ιδέες του.
Ο Νόλαν θεωρεί ότι ο ανθρώπινος πολιτισμός έχει φθάσει στα όριά του και βρίσκεται σε φάση παρακμής και μετάβασης, αναζητώντας διεξόδους (Ιντερστέλαρ). Όπως και ο ομηρικός κόσμος ζει το τέλος της εποχής του Χαλκού, έτσι και ο δικός μας Ο χολιγουντιανός σκηνοθέτης πιστεύει ότι δεν διαχειριστήκαμε πάντα την γνώση (επιστήμη) με σύνεση (Οπενχάιμερ) ούτε και την δύναμή μας με μέτρο (Οδύσσεια) εξου και ο αντιπολεμικός χαρακτήρας που χαρακτηρίζει κάποιες από τις ταινίες τους όπως η Δουνκέρκη η οποία περιγράφει στην ουσία μια υπερήφανη μεν ήττα αλλά πάντως μια μεγαλειώδη ήττα των Βρετανών στις αρχές του Β’ Π.Π.
Γι’ αυτό και οι ήρωες του Νόλαν διακατέχονται συχνά από τύψεις για τα όσα έκαναν τα οποία μπορεί από τους άλλους να θεωρήθηκαν σπουδαία και τράνα, οι ίδιοι όμως ξέρουν καλά ότι έχουν προκαλέσει τους «Θεούς» με την αλαζονεία τους. Γι’ αυτό και ο Ματ Ντέιμον δεν θυμίζει πάντα τον πολυμήχανο Οδυσσέα που βασανίζεται από τις μεγάλες εσωτερικές αντιφάσεις του αλλά μάλλον έναν μετανοημένο άνθρωπο που είδε την φρίκη του πολέμου και του πόνου που προκάλεσε μια δύναμη που στερούνταν ηθικών αναστολών, και τώρα θέλει να ξανακερδίσει τον χαμένο χρόνο στην θαλπωρή της οικογένειάς του.
Η ταινία έχει προκαλέσει τέτοιο αριθμό σχολίων και άρθρων παγκοσμίως που δύσκολα θα βρούμε προηγούμενο. Οι επικριτές της την κατηγορούν για αβαθείς ήρωες και κουτσουρεμένο μύθο. Κλασικοί Φιλόλογοι ή μεταφραστές των ομηρικών επών συμπεριφέρονται ωσάν να τους ανήκει η Οδύσσεια και να μην έχει ο Νόλαν δικαίωμα να αυθαιρετήσει καλλιτεχνικά γυρίζοντας την δική του εκδοχή της Οδύσσειας. Μόνο που τα κλασικά κείμενα ανήκουν σε όλη την ανθρωπότητα η οποία πάντως δεν χωρίζεται σε αυτούς που έχουν αναλάβει να τα προστατεύουν και σε αυτούς που τάχα τα βεβηλώνουν. Είναι σε κάθε περίπτωση αυτή η ένταση ένα ακόμη δείγμα για το μεγαλείο αυτών των ιστοριών αλλά και για το μεγαλείο του Νόλαν που τόλμησε να τα παραλλάξει.
Η Οδύσσεια είναι fiction εμπνεόμενη από κάποια ιστορικά γεγονότα. Η Οδύσσεια του Νόλαν επίσης, εμπνεόμενη από το ομηρικό έπος. Κάθε εποχή έχει δικαίωμα να φτιάχνει τα δικά της έπη και μάλιστα χωρίς ταμπού μην τυχόν προδώσει τους προηγούμενους. Αλλιώς δεν θα είχαμε τέχνη. Συνεπώς μου φαίνεται αδιανόητο σπουδαίοι κλασικοί φιλόλογοι να εξανίστανται για την δήθεν προδοσία της Οδύσσειας από τον Νόλαν.
Είναι άλλωστε δύσκολο να προδώσεις την «ομηρική Οδύσσεια», διότι αυθεντική Οδύσσεια δεν φαίνεται να υπήρξε ποτέ έτσι κι αλλιώς, όπως δεν ξέρουμε και αν γράφηκε μόνο από ένα πρόσωπο κι ότι αυτό ήταν ο Όμηρος. Η έρευνα έχει δείξει ότι το έπος αυτό πιθανότατα συγκροτήθηκε σταδιακά μέσα από τους διαφορετικούς τρόπους που απαγγέλλονταν από τους διαφόρους ραψωδούς, ανάλογα τις περιστάσεις, δια μέσου των αιώνων.
Η δημόσια απαγγελία δηλαδή σε διάφορους διαγωνισμούς κλπ έπαιξε βασικό ρόλο στον τρόπο συγκρότησης του μύθου, ενσωματώνοντας κατά καιρούς στοιχεία από ποικίλες παραδόσεις όχι μόνο του ελλαδικού χώρου αλλά και της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής. Με άλλα λόγια, αυτό που γνωρίζουμε σήμερα ως Οδύσσεια είναι το προϊόν μιας μακραίωνης διαδικασίας απαγγελιών και πολλαπλών επιστρωματώσεων από αφηγηματικά στοιχεία που δεν υπήρχαν αρχικά. Για να το πούμε απλούστερα, δεν φαίνεται να γράφτηκε στην «τελική» του μορφή ούτε από ένα πρόσωπο ούτε άπαξ και δια παντός. Υπό αυτή την έννοια, παραμένει ένα ανοικτό κείμενο. Ένας μύθος δηλαδή τον οποίο κάθε νέα γενιά δικαιούται να τον εξιστορεί με το δικό της τρόπο, κι ένας από αυτούς είναι εδώ και λίγες δεκαετίες και η κάμερα του κινηματογραφικού σκηνοθέτη.
Η Οδύσσεια του Νόλαν προσφέρει όμως και κάτι ακόμη που όσοι αγαπούμε τις ανθρωπιστικές σπουδές παρακαλούσαμε χρόνια να συμβεί: εκτόξευσε το ενδιαφέρον για τα κείμενα αυτά, με χιλιάδες μεταφρασμένα αντίτυπα της Οδύσσειας να πουλιούνται σαν ζεστά ψωμάκια τις τελευταίες εβδομάδες και εκατοντάδες ξένους νέους φοιτητές να ζητούν να εγγραφούν σε μαθήματα αρχαίων ελληνικών σε πανεπιστήμια του εξωτερικού ώστε να μπορούν να απολαύσουν κάτι από την μαγεία του πρωτότυπου. Αν ξέρετε κάποιον άλλον να το έχει πετύχει αυτό, και μάλιστα σε μια θλιβερή συγκυρία όπου το ενδιαφέρον για τις σπουδές αυτό όλο και μειώνεται παγκοσμίως, ας μας το πει.
Ως εκ τούτου, χρωστάμε ένα πολύ μεγάλο ευχαριστώ σε αυτή την ταινία για το νέο ενδιαφέρον που προκάλεσε αναφορικά με τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό που πρέπει να παραμένει κτήμα όλης της ανθρωπότητας αν θέλουμε να συνεχίσουμε να εμπνεόμαστε από τα πανανθρώπινα ιδανικά του. Και αυτός είναι και ο μόνος τρόπος για να μην προδώσουμε ποτέ έναν από τους ωραιότερους μύθους που τραγουδήθηκε και γράφτηκε ποτέ.
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, στο