Ρόζα Φραγκοράπτη: Η Ελληνίδα που παίζει λύρα στην Οδύσσεια του Νόλαν, στο iefimerida -Η πρόταση-έκπληξη με mail, η εμπειρία, η πρεμιέρα στο Λονδίνο

Πριν ακόμη βγει στις αίθουσες, η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν βρέθηκε στο επίκεντρο συζητήσεων, μεταξύ άλλων και για την απουσία Ελλήνων ηθοποιών από το καστ.

Ωστόσο, η ελληνική παρουσία δεν απουσιάζει από την ταινία. Στο soundtrack ακούγεται η αρχαία ελληνική λύρα, την οποία ερμηνεύει η μουσικολόγος Ρόζα Φραγκοράπτη από τη Θεσσαλονίκη.

Η ίδια παίζει με λύρα κατασκευασμένη από τον Νικόλαο Μπρα, δημιουργό που ειδικεύεται στην κατασκευή αρχαίων ελληνικών μουσικών οργάνων, στοιχείο το οποίο θεωρεί καθοριστικό για την ηχητική ταυτότητα και την αυθεντικότητα του οργάνου.

Πριν από λίγες ημέρες βρέθηκε στην επίσημη πρεμιέρα της «Οδύσσειας» στο Λονδίνο, όπου άκουσε για πρώτη φορά το τελικό αποτέλεσμα στη μεγάλη οθόνη. Η ίδια λέει στο iefimerida «ήταν μια εμπειρία που θα θυμάμαι για πάντα», καθώς εκεί ένιωσε ότι όλη η δουλειά της πήρε την τελική της μορφή με εξαιρετικό τρόπο. Περιγράφει ως μεγάλη τιμή τη συμμετοχή της σε μια τόσο σημαντική παραγωγή. Ξεχωρίζει το ότι η αρχαία λύρα κατέχει κεντρική θέση στη μουσική της ταινίας, σημειώνοντας ότι τη συγκινεί ιδιαίτερα το πώς ένα όργανο με τόσο βαθιά πολιτισμική μνήμη βρίσκει απήχηση σε ένα σύγχρονο κινηματογραφικό έργο.

Η απρόσμενη πρόσκληση για την «Οδύσσεια»

Όπως αποκαλύπτει, αρχικά όταν έλαβε ένα απλό e-mail από την παραγωγή, δεν αναφερόταν σε ποια ταινία πρόκειται, αλλά ενημερώθηκε ότι επρόκειτο για την «Οδύσσεια» μόλις έφτασε στο στούντιο στη Βρετανία. Εκεί συνεργάστηκε με τον συνθέτη Λούντβιχ Γιόρανσον (Ludwig Göransson) και την ηχητική ομάδα, έχοντας μάλιστα σημαντική ελευθερία να αυτοσχεδιάσει και να διαμορφώσει τον ιδιαίτερο ήχο του οργάνου.

Στη συνέντευξη μιλάει για την εμπειρία της σε μία από τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές παραγωγές των τελευταίων ετών, εξηγεί γιατί η λύρα αποτελεί το κατεξοχήν όργανο των ομηρικών επών και μοιράζεται την επιθυμία της να γνωρίσει το ευρύ κοινό έναν ήχο που, όπως λέει, παραμένει μέχρι σήμερα περισσότερο άγνωστος παρά παρεξηγημένος.

Για την εμπειρία στην «Οδύσσεια»

Πόσα χρόνια παίζετε λύρα και πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή σας με αυτήν; Τι ήταν αυτό που σας γοήτευσε σε σχέση με άλλα όργανα; Ποια ήταν η πρώτη σας αντίδραση όταν την πήρατε στα χέρια σας;

Παίζω λύρα πάνω από δέκα χρόνια. Με γοήτευσε γιατί δεν είναι απλώς ένα όργανο, αλλά ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης πάνω στον ήχο, στη μνήμη και στην αφήγηση. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν κυρίως απορία και ενθουσιασμός: «Τι μπορεί να κάνει αυτό το όργανο;».

Πώς ήρθε η πρόταση για τη συμμετοχή σας στην «Οδύσσεια»; Γνωρίζατε από την αρχή ότι επρόκειτο για την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν;

Έλαβα ένα απλό e-mail από την παραγωγή, χωρίς να αναφέρεται από την αρχή για ποια ταινία πρόκειται. Μόνο όταν έφτασα στο στούντιο κατάλαβα ότι ήταν για την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Η έκπληξη ήταν τεράστια και, φυσικά, η συγκίνηση ακόμη μεγαλύτερη.

Πώς ήταν η εμπειρία της ηχογράφησης; Τι σας έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση από τη διαδικασία στο στούντιο;

Ήταν μία από τις καλύτερες μουσικές εμπειρίες της ζωής μου. Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν η αίσθηση ότι έψαχναν πραγματικά κάτι δυνατό, ξεχωριστό, με ιδιαίτερο σεβασμό, και μου δόθηκε ελευθερία έκφρασης πάνω στο όργανο. Ο συνθέτης ήταν ιδιαίτερα εμπνευσμένος και περίεργος για το όργανο, κι αυτό έδωσε στην ηχογράφηση μια σχεδόν μαγική ενέργεια. Είναι μια εμπειρία που ξεχωρίζει. Είναι κάτι που μου δίνει πολύ μεγάλη χαρά, αλλά και αίσθηση ευθύνης.

Με ποιους συντελεστές της ταινίας ήρθατε σε επαφή; Σας έδωσαν συγκεκριμένες οδηγίες ή είχατε ελευθερία αυτοσχεδιασμού;

Δούλεψα κυρίως με τον συνθέτη και την ηχητική ομάδα στο στούντιο. Δεν υπήρχε μια αυστηρή παρτιτούρα, αλλά ένας οδηγός που άφηνε χώρο για δοκιμές, ιδέες και διαφορετικές τεχνικές παιξίματος. Είχα αρκετή ελευθερία να δοκιμάσω, να προτείνω και να αυτοσχεδιάσω.

Πώς ήταν να παίζετε βλέποντας εικόνες της ταινίας; Τι ήχο μπορεί να περιμένει ο θεατής από τη λύρα στην «Οδύσσεια»;

Ήταν πολύ έντονο, γιατί ο ήχος δεν λειτουργούσε απλώς σαν συνοδεία, αλλά σαν κομμάτι της δραματουργίας. Ο θεατής μπορεί να περιμένει έναν ήχο ζωντανό, αληθινό και συναισθηματικά φορτισμένο, που δεν προσπαθεί να αναπαραστήσει το παρελθόν μουσειακά, αλλά να το κάνει ένα με το τώρα.

Ποια στιγμή ή σκηνή της ταινίας πιστεύετε ότι η λύρα «έλαμψε» περισσότερο;

Νομίζω ότι η λύρα ξεχωρίζει περισσότερο στις πιο εσωτερικές και φορτισμένες συναισθηματικά σκηνές, εκεί που χρειάζεται να εκφραστεί κάτι βαθύτερο χωρίς να μιλήσει κανείς.

Γιατί θεωρείτε ότι επιλέχθηκε η λύρα για το soundtrack της «Οδύσσειας»;

Γιατί η λύρα είναι το όργανο που συνδέεται πιο άμεσα με τα ομηρικά έπη, τη μνήμη και την αφήγηση. Δεν είναι απλώς ένας «αρχαίος» ήχος· είναι ένα σύμβολο που κουβαλά πολιτισμικό βάρος και ταυτόχρονα μπορεί να λειτουργήσει πολύ δυνατά σε σύγχρονη κινηματογραφική γλώσσα.

Από το «Diablo IV», στην «Οδύσσεια» του Νόλαν

Μιλήστε μας για τη συμμετοχή σας στο «Diablo IV». Πώς προέκυψε και πώς ήταν η εμπειρία σε σχέση με την ταινία;

Το «Diablo IV: Lord of Hatred» προηγήθηκε χρονικά της «Οδύσσειας» και ήταν μια πολύ σημαντική εμπειρία για μένα. Η συνεργασία μου με τον αυλό και τον Callum Armstrong, αλλά και η δημιουργία του σχήματος ΗΧΩ, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο, γιατί μέσα από αυτό το σχήμα μάς βρήκαν στο YouTube. Ουσιαστικά, δημιουργήσαμε ένα ηχητικό και καλλιτεχνικό στίγμα που δείχνει τι μπορούν να κάνουν αυτά τα δύο όργανα μαζί. Σε σχέση με την ταινία, η εμπειρία ήταν διαφορετική ως προς το πλαίσιο, αλλά εξίσου απαιτητική και συναρπαστική, γιατί και στα δύο projects χρειάζεται να υπηρετήσεις έναν ολόκληρο κόσμο με ακρίβεια, φαντασία και δημιουργικότητα.

Η αναγνώριση και η επόμενη ημέρα

Τι άλλαξε για εσάς μετά τη συμμετοχή σας σε μια τόσο μεγάλη διεθνή παραγωγή;

Έφερε μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα στη δουλειά μου και άνοιξε νέες συζητήσεις γύρω από τη λύρα και τον ρόλο της στη σύγχρονη μουσική σκηνή. Σε προσωπικό επίπεδο, λειτούργησε ως μια ουσιαστική επιβεβαίωση ότι η μέχρι τώρα έρευνα, πορεία και ενασχόλησή μου με το αντικείμενο έχουν βρει ανταπόκριση.

Τι ελπίζετε να πετύχει αυτή η έκθεση της λύρας σε εκατομμύρια θεατές; Θα θέλατε να δείτε την αρχαία ελληνική μουσική να μπαίνει πιο συστηματικά σε σχολεία/ωδεία;

Ελπίζω αυτή η έκθεση της λύρας σε εκατομμύρια θεατές να λειτουργήσει σαν σπίθα· να κινήσει την περιέργεια, να γεννήσει ερωτήσεις και να φέρει ξανά τη λύρα στο προσκήνιο όχι σαν «αρχαίο αντικείμενο», αλλά σαν ζωντανό όργανο με υπέροχη φωνή.

Στην αρχαιότητα ήταν το βασικό όργανο της εκπαίδευσης. Και καταλαβαίνω τον λόγο κάθε φορά που κάνω μια παρουσίαση σε σχολείο: Τα παιδιά μαγεύονται αμέσως, γιατί μέσα από τη λύρα ανοίγει ένας ολόκληρος κόσμος! Μέσα από τη λύρα μπορείς να μιλήσεις όχι μόνο για μουσική, αλλά και για μαθηματικά, Ιστορία, αναλογίες, αρμονία…

Έχετε αγαπημένο κομμάτι που παίζετε στη λύρα και θα θέλατε να το μοιραστείτε;

Δεν θα ξεχώριζα ένα μόνο κομμάτι· αυτό που με συναρπάζει περισσότερο είναι το blending της λύρας με τον αυλό. Ο συνδυασμός τους δημιουργεί ένα ηχητικό αποτέλεσμα που μου γεννά συναισθήματα που δεν είχα ξανανιώσει, γι’ αυτό και τα κομμάτια του ντουέτου είναι τα αγαπημένα μου. Και όταν προστίθεται και η φωνή, τότε ο ήχος γίνεται ακόμη πιο βαθύς και συγκινητικός.

Τι θα θέλατε να ξέρει το ευρύ κοινό για τη λύρα; Είναι ένα όργανο παρεξηγημένο;

Η λύρα είναι ένα αρχαίο ελληνικό έγχορδο όργανο με ιδιαίτερη ταυτότητα, πολύ συγκεκριμένη τεχνική και μεγάλη εκφραστικότητα. Δεν είναι ένα όργανο που απλώς «ακούγεται αρχαίο»· έχει δική του φωνή, δική του αισθητική και απαιτεί ιδιαίτερη προσέγγιση για να αναδειχθεί σωστά. Γι’ αυτό θα έλεγα ότι, περισσότερο από παρεξηγημένη, η λύρα είναι ένα όργανο που παραμένει ακόμα άγνωστο στο ευρύ κοινό.

Γνωρίζουν τη λύρα στο εξωτερικό;

Ναι, τη γνωρίζουν αρκετά στο εξωτερικό, και μάλιστα εγώ η ίδια τη γνώρισα εκεί σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Αυτό δείχνει ότι η λύρα έχει ήδη μια διεθνή παρουσία και ενδιαφέρον, κάτι που μπορεί μόνο να βοηθήσει την πορεία της.

Πόσο διαφορετικός είναι ο ήχος μιας ιστορικά πιστής λύρας σε σχέση με μια «εμπνευσμένη» μοντέρνα εκδοχή; Πιστεύετε ότι το κοινό θα το αντιληφθεί αυτό στην ταινία;

Η διαφορά είναι ουσιαστική, γιατί η λύρα δεν είναι ένα όργανο που «αποδίδει» σωστά από μόνο του με οποιονδήποτε τρόπο. Αν δεν παιχτεί με τη σωστή τεχνική, με το σωστό κράτημα και με τη σωστή οργανολογική προσέγγιση, ο ήχος της μπορεί εύκολα να θυμίσει περισσότερο άρπα ή κιθάρα, δηλαδή κάτι γενικά έγχορδο, αλλά όχι τη λύρα ως συγκεκριμένο ιστορικό όργανο. Αυτό είναι και το κρίσιμο σημείο: Η λύρα δεν αρκεί να μοιάζει οπτικά με λύρα· πρέπει να έχει και τη σωστή ηχητική ταυτότητα. Νομίζω ότι το κοινό, ακόμη κι αν δεν μπορεί να το περιγράψει τεχνικά, θα το αντιληφθεί αμέσως στην ταινία, γιατί ο αληθινός της ήχος έχει δικό του χαρακτήρα και μια αίσθηση αυθεντικότητας που ξεχωρίζει.

Μια νέα ζωή για έναν αρχαίο ήχο

Η συμμετοχή της Ρόζας Φραγκοράπτη στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν δίνει στη λύρα μια σπάνια διεθνή προβολή. Όπως ελπίζει η ίδια, μπορεί να γίνει η αφορμή ώστε το ευρύ κοινό να γνωρίσει ξανά ένα όργανο που παραμένει ζωντανό, εκφραστικό και πολύ πιο σύγχρονο απ’ όσο φαντάζεται κανείς.